Digital literacy

Ein kollega og mentor her på universitetet, Bjørn Kvalsvik Nicolaysen, har coina omgrepet “tilgangskompetanse” som eit omgrep for alt det vi treng av kompetanse for å kome til informasjonen, tekstane, som omgjev oss på ein god måte.  Eit godt ord, og eit viktig perspektiv, me thinketh: Det er viktig å tenkje tilgangskompetanse for å syte føre at så mange som muleg kan forstå og delta i samfunnet.

I eit teknologisk perspektiv er det fleire hindringar for tilgangskompetansen. På nokre skular/universitet har ein nyss greidd å heve datakompetansen til eit nivå der dei tilsette, altså dei som skal gje dei unge kompetansen dei treng for å delta i verda dei er ein del av, greier å opne e-postmeldingane sine. Dette er digital kompetanse på eit svært lågt nivå, og dersom ein er der nede, har ein ikkje føresetnader for å meine noe om meir grunnleggjande diskusjonar om koss ein som utdanningsinstitusjon skal møte eit langt på veg gjennomdigitalisert samfunn. Derfor strandar ofte diskusjonane kring IKT ofte på banale spørsmål om opplæring på svært låge nivå, medan interessante utdanningsteknologiske perspektiv må vike.

Ei slik utfordring, som eg svært gjerne skulle ha sett som eit eige tema på fleire utdanningskonferansar framover, er spørsmålet om formata vi vel for informasjonen vi lagar. Slik eg ser det er kommersielle aktørar, som til dømes Microsoft, it’s learning, Fronter og Apple, frå ei side sett ein av dei største fiendane til demokratisk og rettvis tilgang til og behandling/tolking av informasjon i digitale medium. Å lukke inne informasjon til dømes  i ein LMS tyder å ta eigarskap over det som ligg der, og hindre bruk av informasjonen der fritt og ope. Dersom ein lærar vil arbeide saman med andre, tyder det at det kan gjerast dersom dei andre kan få tilgang til LMS-en, ikkje gjennom opne kanalar der alle har den same tilgangen til informasjonen. Vel kommunen/fylkeskommunen at dei ikkje har råd til LMS-en dei brukar og byter til eit betre tilbod, har du svært begrensa mulegheiter for å ta med deg det du gjerne har brukt år på å lage.

Det same gjeld utdanningsframstøyt frå til dømes Microsoft, der dei pushar i og for seg god programvare som Office og OneNote i skulen, i ein freistnad på å vinne lærarar og følgjeleg marknadsandelar. Ein av presentasjonane eg var på på årets BETT handla nettopp om programmet OneNote, og koss det kunne nyttast i skulekvardagen.

Akademia burde ikkje vere arenaen der slike initiativ har fritt spelerom. Dette er ikkje ein fiendtleg haldning til noe som helst slags marknad for programvare, men i denne konteksten står prinsippa om å gje alle like vilkår og dei same føresetnadene for kunnskap og utdanning høgare enn interessene til programvaremarknaden.

Omgrepet tilgangskompetanse har altså både sosiale, politiske og teknologiske sider, som alle speglar kvarandre gjensidig. Eg skulle derfor gjerne ha sett at alle kommunar og fylkeskommunar brukte opne standardar for all informasjonen (no er det jo ting på gang her i forhold til dokumentformat) ein har liggjande, og at ein la vinn på å late både elevar, lærarar og forskarar ha tilgang til same informasjon, og vite at dei ikkje let seg bruke i kommersielle spel som ikkje bryr seg om desse ideala.  I dette perspektivet handlar den digitale kompetansen vi skal gje elevane våre ikkje berre om knotting på datamaskinene, men om mekanismane og ideologiane bak surfinga dei bedriv på nettet.

Altså, i slekt med gode, gamle akademiske ideal, dette: Avdekk både kjelder, resonnement og teknologi i det du gjer, lat det vere ope og tilgjengeleg både for kritikk og vidare arbeid, og dersom dei teknologiske aktørane i denne verda hindrar dette, finn vi nye. Kva hadde det kosta landets fylkeskommunar å opprette, utvikle og drifte ein (til dømes) Moodle-plattform i staden for Fronter/it’s learning?

lms, opne standardar

Først av alt vil eg bekjenne mi jomfruelegheit i forhold til heile problematikken kring fri/open programvare, sjølv om eg meiner eg ser noe av ideen bak, økonomien i og fordelane med denne open source-rørsla. Ideen med mykje av det NDLA legg ut på sine sider, sjølve rosina i NDLA-pølsa etter mitt syn, er jo i slekt med dette — altså at ein står fritt til å gjenbruke det NDLA sjølv produserer i kva (ukommersiell) samanheng som helst.

Eit lite og enkelt døme på koss dette kan bety noe: Førestill deg til dømes at (fylkes-) kommunen din bestemmer seg for å byte frå it’s learning til Fronter eller ein annan LMS-leverandør, eller at du byter til eller vil samarbeide med ein skule som nyttar noe anna. Du har gjennom eit par år arbeidd opp ein nokså solid samling læremiddel i faget ditt i it’s learning, og mykje av dette er medierikt og levert til og integrert i it’s learning av eitt eller anna forlag. Slike initiativ ser vi jo frå forlaga, der dei anten sel dette som pakkar tilknytt lærebøkene, eller som pakkar integrert i eit LMS, gjerne innkjøpt av fylket/kommunen. I det kontoen din blir avslutta på it’s learning har du i verste fall då tapt heile strukturen du har bygd opp, og alle mediefilene, oppgåvene etc. som du henta frå denne integrerte pakka av forlag/LMS har du ikkje høve til å ta med deg. Av rettigheitsmessige årsaker er det er ikkje berre å kopiere med seg eit opplegg med tekst, animasjonar og oppgåver produsert av Gyldendal for Diglib tilpassa it’s learning.

NDLAs lisensieringsmodell overdrar så å seie det som er produsert av NDLA til offentlegheita. Unnataka er til dømes ein del av det vi kjøper frå forlaga og NRK (så mykje for lisenspengane eg med glede har betalt). Ein ting er no at du og elevane dine kan kome til NDLA på weben, ein annan ting er at du kan lage din eigen struktur i ein LMS, med peikarar ut av LMS’et til stoff som ligg på NDLA-sidene. Slik sett betyr det ingenting om du bruker it’s learning, Fronter eller open kjeldekode-alternativ; lærestoffet, oppgåvene etc. ligg hos NDLA og er oppdatert og fritt tilgjengeleg. Vil du laste det ned og skrive det ut, kan du gjere det. Meiner du at du tilknytt eit bestemt emne treng eit romleg brukargrensesnitt, kan du lenke til stoffet frå (eller leggje det inn i) Google Earth/Maps. Vil du lagre den oppleste teksten som lydspor og distribuere det til dei elevane som treng det sine MP3-spelarar, står du fritt til å gjere det. Igjen: Av rettigheitsmessige årsaker tar du ikkje med deg filene frå forlaga sine nettsatsingar fritt over i andre kanalar/medium som dette — det kostar pengar.

Nok om det. Det eine poenget mitt i denne samanhengen er å tilrå å følgje med på bloggen til Friprogsenteret som du kan lese meir om her. Dei er òg tilgjengelege på Twitter som “friprog.” Dette er eit ressurssenter for bruk av fri programvare både i næring, FoU og utdanning, og er eit svært godt initiativ for å dra det som for mange har tilhøyrt ei hacker- og nerde-verd ned på jorda. 

Det andre poenget mitt her er å spekulere litt i kva alt dette kan tyde for dei av oss som på eitt eller annan nivå bryr oss om spørsmål tilknytt kunnskapsorganisering og utdanning. Eg har alt nemt NDLA, og har i ein tidlegare bloggpost nemnt dei to laga i NDLA — den redaksjonelt styrte lærebokdelen og den brukarstyrte delingsarenaen. Tanken her er å tilby både lærestoff ein kan bruke i ulike grensesnitt og medium, tilpassa eigne behov. I ein litt begeistra augneblink ein søndags ettermiddag lurer eg på kor vanskeleg det kan vere å følgje denne tanken over i LMS-verda, og nytte opne kjeldekode-alternativ til å (sam-) arbeide fram eit LMS 2.0 som svarar betre til behova ein har i ei verd som så tydeleg utfordrar eksisterande organiseringsprinsipp for kunnskapar?

Rammeverket ligg tilgjengeleg (Zimbra, Moodle, Drupal, etc. — NDLA bruker for øvrig Drupal), og tilpassingar til databaseløysingane som er i bruk (som til dømes SATS) er ei enkel sak. Eg kjenner meg nokså viss på at nokre samarbeidande skular/kommunar/fylke kan arbeide fram ein struktur som er langt meir dynamisk både i forhold til tekniske standardar og pedagogiske tankar enn det til dømes tunge, hierarkisk orienterte og svært så Microsoft-retta it’s learning er. I tillegg skulle det undre meg om det blei på langt nær så dyrt. 

Ideologisk og teknisk vil dette kunne gå hand i hand med både pedagogiske og teknologiske initiativ både nasjonalt og internasjonalt, herunder også NDLA, og ein kan tenkje seg eit ope system som samarbeider på tvers av både utdanningsinstitusjonar (1-10, VGS og universitet/høgskule), landegrenser og teknologiske grenser (format, operativsystem, etc.). Ein opnar altså for integrering mot den verkelege verda, ulikt dei første utgåvene LMS med eit organiseringsprinsipp for kunnskapar tilpassa dei siste par-tre hundreåra. Vidare puttar ein investeringar i utvikling av programvare og erfaringar knytt til dette inn i eit system der dette kan gjenbrukast og føre til forbetringar, ikkje i lomma på ein ekstern tilbydar som både får betalt for tenestene og kan halde utvikling og erfaring for seg sjølv, samstundes som det lærarar og elevar produserer gjerne blir låst ned i proprietære format.

Det viktige her er i mellomtida at faglege og pedagogiske (herregud, eg er lei det ordet) refleksjonar legg føringane — altså dei som skal bruke dette i prinsippet er utviklarane, bottom-up. Kva om ein kan designe eit system som opnar for den type samarbeid, deling og kunnskapsorganisering ein faktisk ser eit poeng med i eit digitalt miljø, der elevar og lærarar i heile studieløpet/karriera kan ha tilgang til sine eigne produksjonar, og der ein kan blande kunnskapsmiljø på tvers av fylkesgrenser, både på lærar- og elevnivå? Delar kan vere lukka og knytt opp til administrative system (karakterar, einskilde vurderingssituasjonar, etc.) medan andre delar er opne og kan opptre i samanheng med fleire av dei arenaene vi alt bruker på nett, alt saumlaust integrert. I fleire emne vil det i praksis ikkje trenge å spele ei rolle om elevane er ei lita gruppe frå ein klasse i Oslo medan læraren held til i Finnmark.

Erfaringar eit slikt prosjekt gjer, kan vidare kome skular og land utan vår økonomi til gode og ta tanken om deling skikkeleg på alvor, om eg kan tillate meg å halde fram med litt naiv idealisme her.

Er dette kan hende ei naturleg utvikling av NDLA, der ein ser på ei vidareutvikling av LMS og læremiddel som to sider av same sak?

lms, ndla lms, ndla