Digital literacy

Det har gått såpass lang tid sidan det sto på trykk (fleire veker sidan no) at Aftenbladet nok ikkje har noe imot at eg legg ut Greenbook-kronikken eg hadde på trykk (i papirutgåva). Her er altså kommentaren min til Digitalforlaget Greenbooks konkurs.

—-

For­sø­ket med Greenbook Di­gi­tal­for­la­get var som å gå bak­lengs nedover trap­pa for å kome hø­ga­re.

Ga­mal vin på nye skjer­mar

I desse dagar les vi at lærebokforlaget Greenbook, mellom anna eigd av Universitetet i Stavanger (UiS), gjer seg konkurs. Greenbooks ambisjonar var å lage lærebøker, frå barneskule til universitet og næringsliv. Produkta skulle vere heildigitale, av fleire årsaker. For det første profilerte Greenbook seg som pedagogisk framtidsretta. Ny teknologi som utnyttar både lyd, film, bilete og tekst i eit lærebokformat, skulle auke både motivasjon og læring. I tillegg skulle Greenbook peike fram mot nye forretningsmodellar som gav forfattarane høgare royalties enn dei fikk i tradisjonelle forlag, mellom anna av di det er billegare å distribuere digitalt enn via papir. Ved sida av desse visjonane hadde forlaget som namnet antyder ein grøn profil; digital nedlasting av bøker er venlegare mot miljøet enn trykk og distribusjon av papirbøker.

Men Greenbook var ikkje berre eit heildigitalt forlag, det var òg eit universitetsforlag. Forlagsmåla deira var tett knytte til det dei sjølv kalla for muskelkrafta ved universitetet. Greenbook var altså ikkje kva aktør som helst i marknaden, men den aktøren som med forskarar og kommersielle krefter i ryggen skulle vise veg i ein marknad dei aller færraste, som platebransjen, avisbransjen og etterkvart òg forlaga, greidde å føte seg i. Det ligg eit slags utvida forretningsmandat i denne koplinga, og sjølve spørsmålet om forretningsmodell blei dermed òg spørsmål om verdiar, tett knytt til UiS som forskingsinstitusjon.

Vi var fleire som sperra auga opp då Greenbook blei skipa i 2008. Marknaden dei ønskte seg inn i var i krise og hadde vore det lenge, ikkje minst grunna påverknaden frå weben ut over heile 2000-talet. Men for Greenbook var det som om dei siste 10-15 åra ikkje hadde skjedd. Heile lanseringa av forlaget hadde nesten alle ingrediensane til den første dot.com-bølgja rundt millenniumskiftet, med luftige lovnader og heller uklåre prospekt rotfesta i noe som verka som ei naiv tru på eit nytt medium, med tilhøyrande investorkapital, stillingsutlysingar og kjendisar i styret. Og når produkta til Greenbook etter kvart materialiserte seg, var det som å høyre ekko frå satsingane til dei etablerte forlaga 15 år tidlegare, med digitale bøker som skal gjere ”læring mer lystbetont ved hjelp av video, animasjon, lyd og mange ulike oppgaver.” Trykksaker med noko attåt, med andre ord. Som Eirik Newth kommenterte på bloggplass i 2008: ”1995 ringte og ville ha igjen definisjonen sin på digitale læremiddel.”

At endringane som følgje av digitale medium handlar om langt meir enn trykksaker tilført lyd og bilete, er gamalt nytt. Digitaliseringa av media handlar først og fremst om ei fundamental endring av prinsippa for og økonomiane tilknytt kunnskapsorganisering i samfunnet vårt. Med datamaskina i eit globalt, digitalt nettverk har det vokse fram heilt andre føringar, logikkar og livsløp for kulturelle uttrykk som tekst, bilete, film og musikk. Desse endringane, som kom for fullt med weben utover 2000-talet, er kan hende det første verkelege steget vekk frå prenteverket som den dominerande informasjonsteknologien i vårt samfunn, med store konsekvensar for økonomi, spørsmål om opphavsrett, og syn på kva kunnskapar er og koss dei blir forvalta.

Desse erkjenningane er verken nye eller kontroversielle. Med litt research, hadde Greenbook funne ut at sjølve målgruppa deira, skuleverket, har hatt desse spørsmåla om den gjennomgåande digitaliseringa av samfunnet vårt og kva dette gjer med kunnskapen vår, på dagsorden i fleire år. Dei hadde funne ut at alt frå læreplan til ulike nasjonale og lokale tiltak lenge hadde forlate tanken om digitale læremiddel som boka i ny og morosam tapping, men snarare handla om komplekse problemstillingar knytt til vilkåra for kunnskapar i vår tid, og kva kunnskapar skulen skal gje elevar for å meistre denne komplekse informasjonsverda.

Dei ville òg ha funne ut at ein av dei største potensielle kundane, den vidaregåande skulen, på eiga hand hadde jobba fram eit økosystem for digitale læremiddel, Nasjonal digital læringsarena (NDLA), nettopp med det som mål å ta steget over i den digitale kunnskapsoøørganiseringa. Behovet her hadde vore stort for bidrag frå ein forskingsbasert forfattarfellesskap, og eit forlag med forgreiningar inn i forskingsmiljø kunne ha bidrege betydeleg til å utvikle både lærestoffet og NDLAs idear om opne og gratis læremiddel tilgjengeleg for alle, tilpassa eit skiftande medium. Det er ikkje like sjølvsagt at behovet til den vidaregåande skulen var nok ein tilbydar av heilskaplege, lukka og dyre læreverk, tilpassa verda slik ho var før weben.

Likevel synest eg minst om at Greenbook ikkje utnytta det momentumet det hadde som eit forlag tilknytt ein forskingsinstitusjon. Det er sjølvsagt ingenting gale med å ville tene pengar, men å satse på ein akademisk sett ambisjonslaus forretningsmodell som handlar om å gjere nøyaktig det same som kva forlag som helst, berre utan deira røynsle, er ikkje å vere framtidsretta. Det finst fleire forskingsmiljø som bruker kompetansen sin til å utfordre eksisterande modellar for formidling av forsking og undervising, og i den digitale informasjonsøkologien er kompetanse, haldningar til og kunnskapar om deltaking, standardar for publisering, etikk, osv. ikkje berre mangelvare, men sterkt etterspurd. Her kan nettopp eit universitetsforlag ha større moglegheiter til å hevde seg enn å konkurrere med etablerte forlag i ein vanskeleg marknad.

Eg er viss på at fleire fagmiljø ved universitetet kunne ha realisert ei slik nyskaping med midlar tilsvarande dei som gjekk med i Greenbook-sluket, kan hende nettopp gjennom å endre den tradisjonelle forlagstanken og skape nye måtar eller kanalar for fagformidling. Eit forlag som utfordrar akademisk publisering og formidling (og gjerne også undervising) gjennom å søkje nye publiserings- og formidlingskanalar, bruke teknologiske standardar og opphavsrettar tilpassa eit digitalt livsløp og skape marknader der dei ikkje enno finst, hadde vore ein forskingsinstitusjon som vil utforske det ukjende og utfordre det velkjente verdig.

kunnskapsorganisering, nettaviser, publisering greenbook, uis

I går lasta eg ned 4 fagbøker — utvalet på mine felt synest eg er dårleg, trass i nokre bra titlar — og har byrja på antologien Situated Literacies, redigert av Roz Ivanic. I tillegg har eg lasta ned siste utgåva av PC Magazine, og lese nokre artiklar her. Kveitebrødsdag 2 og 3 har gjeve meg følgjande erfaringar og tankar:

Kindle er god å lese på i den forstand at e-blekken, overflata, sjølve displayet er behageleg. Alt det der er heilt fint. Men dette har aldri vore noe problem i andre digitale lesesituasjonar — eg har alltid lese mykje på skjerm, og særleg med dei nye laptoppane har dette vore heilt fint. Eg snakkar ikkje her om skjønnlitterær lenestolslesing, men fagstoff eg har hatt eit aktivt forhold til.

I akkurat denne samanhengen greier eg ikkje å fri meg frå tanken om at ei dels av-webifisert og kommunikasjonlaus, proprietær leseplate som gjer alt ho kan for å leggje til rette for ein mange hundre år gamal teknologi for spreiing og lagring av ordet og økonomiane og regelverka som har utvikla seg i kjølvatnet av den, tar eit litt vel markert farvel med tekst- og lesekonvensjonar som har oppstått i digitale medium dei siste ti åra. Ikkje for det, eg synest på ein måte det er befriande å lese utan å heile tida sjekke mail eller Twitter, svak i viljen som eg er. Men å lese ei melding av Windows 7 som rein prosatekst, utan verken bilete eller filmsnuttar som demonstrer poenga, er nokså meiningslaust samanlikna med teksten på nettsida eller det glossy og godt ombrekte magasinet. Og her er mykje eg saknar frå til dømes bloggsjangeren, og for den del moglegheitene som ligg i til dømes RSS-teknologien. Kindle er til å bla i, og det som er av kommunikasjonsmulegheiter, handlar om kjøp frå Amazon.

Like eins er nyheiter for meg jamt over utenkjeleg utan RSS, særleg når nyheitene kjem frå så ulike kjelder med så ulike (tekno-) bakgrunnar og historiar som Aftenbladet og Boing Boing. Å laste ned International Herald Tribune på Kindle medan eg ventar på ferga, slik @svelle rapporterte om på Twitter, ser eg difor som utenkjeleg så lenge eg har iPhone:

To minutter for sent til ferga fra Stord. Kjøpte Int. Herald Tribune på Kindle for 10 kr og er egentlig ganske fornøyd. (via @svelle)

Kva er då Kindle god for? Er e-boka i Kindles format designa rundt den fullstendige feilaktige trua på at lesing er ei lineær og mot forfattarens intensjonar trufast øving? Kan hende er idealet om at tekstlesing i eigentleg (danna) forstand = romanlesing (som har ridd norsk skule i mange år) dominerande: Romanen er vel stort sett svært lite krevjande når det gjeld layout, samanlikna med fleire andre sjangrar (tekniske fagbøker, tekstar som krev både illustrasjonar, tabellar, referansetilvisingar, fotnotar og heftige kryssreferansar). Eg har til dømes papirutgåva av den eine fagboka eg lasta ned i går, og les den med ein peikefinger i referanselista lenger bak i boka. Slike hopp fram og tilbake er utenkjelege, i alle høve slik Kindle har løyst det teknisk, og det gjer det heller lite aktuelt å lese slik faglitteratur anna enn i papirutgåva.

Boka eg har byrja å lese, har vidare tabellar som viser svært dårleg i Kindle — nokre av tabellane er så små at dei er heilt uleselege, og umoglege å forstørre, og dei er svært dårleg formaterte. Og kvifor skal ikkje boka, tabellane, bileta etc. kunne vere dynamiske? Når eg les ein vitskapleg publikasjon, kvifor skal eg ikkje kunne berikast av animasjonar, bilete, intervju, lydspor, etc? Kom igjen, vi plasserte folk på månen for 40 år sidan, vi må vel kunne greie meir enn det ein kan gjere med ein scanner?

Heile brukaropplevinga med Kindle gjev meg i 2009 den kjensla eg hadde rundt 2000 då eg byrja å interessere meg for digitale medium og lesing: Det er eitt eller anna tilbakeskodande over heile greia, som om leseplata er designa meir eller mindre på premissane til ikkje berre ein gamal teknologi, men òg ein gamal økonomi; ein slags “horseless carriage“-måte å leite etter vegar å få teksten og bransjen elektronisk på. Og det stemmer nok langt på veg: Kindle luktar litt sånn der pillar til middag og flygande bilar som vi teikna på barneskulen då læraren bad oss om å teikne koss det ville vere i år 2000. “I år 2000 finst ikkje papir, men du blar i boka på ein skjerm,” liksom.

Moglegvis er dette overgangsproblem, men Tim O´Reilly peikar på fleire begrensingar i Kindle som ikkje finst i det opne EPUB-formatet. O’Reilly viser til iPhone-lesaren Stanza, ein open EPUB-lesar som eg sjølv opplever som ein langt betre lesar enn Kindle, jamvel på iPhone, med atterhald om at eg ikkje har lese dei same bøkene på begge plattformane. Dette, altså mangelen på vilja til å omfamne opne standardar, er i følgje O’Reilly årsaka til at Kindle vil forvitre i løpet av eit par år, slik AOL og MSN (i originaltapning) gjorde det: Lysta til å eige marknaden blir for stor, dei opne standardane fremjer utvikling, spreiing, gode idear, slik vi har sett det i tilfellet med sjølve Internett. Bokbransjen står overfor store omleggingar, slik vi har sett det i musikkbransjen og avisbransjen, og spørsmålet om standardar er heilt vesentleg.

Lat meg no legge til at eg  trur på boka i digital versjon, at dei lange og gode resonnementa som finst i fagbøker lever godt i den sjangeren, at folk kjem til å lese langt og godt på skjerm når dei får høve til det,  og at eg ønskjer meg måtar å få tilgang til heile verdas bibliotek via digitale kanalar. Eg får meg berre ikkje heilt til å tru at Kindle er svaret. Men eg synest det er svært spennande å bisitje, å sjå på medan det som no skjer, skjer. For eg kan vanskeleg tru at den delen av bransjen som syslar med bøker, forlaga og biblioteka til dømes, kan forhalde seg nøytralt til det Kindle no prøver å gjere. Heri ligg kan hende det viktigaste med Kindle.

Det er altså ikkje heilt Kindle eg er på jakt etter, sjølv om det er med ei lett kribling i magen eg les i han. Eg vil gjerne ha all verdas litteratur elektronisk. Når eg finn ei bok, vil eg anten låne eller kjøpe, frå ein ven, biblioteket eller ein butikk, ikkje berre frå Amazon. Eg vil vidare kunne bruke boka, ikkje berre lese ho, for eg er ein brukar meir enn ein lesar, med annotasjonar, kryssreferansar, ropeteikn, utgulingar og smilefjes (som dels er mogleg i Kindle). Eg vil ha boka tilgjengeleg på Mac-en, PC-en, gjerne telefonen min, eller ein tablet-pc eller ei leseplate, viss eg no vel det. Når eg skal på studieopphald i utlandet, vil eg ha med meg dei 300 viktigaste bøkene og artiklane mine, og det same vil eg dei dagane eg vel å jobbe heimefrå. Og kvifor skal bloggen til Clay Shirky vere open for kommunikasjon med forfattaren, men ikkje e-boka — eg vil tru bloggen har fleire lesarar enn boka? Kvifor skal ikkje endringar kunne matast på RSS-vis, til dømes, i det forfattaren oppdagar feil, oppdaterer tabellar, etc.?

Vel, med atterhald om at eg lèt meg beigeistre vekk frå desse innvendingane i løpet av dei neste dagane. No skal det lesast. Eirik Newth skriv meir og grundigare om Kindle og fleire leseplater, og har gjort det i fleire år, og June har nett posta sitt førsteinntrykk av Kindle. Jon skriv òg om Barnes & Nobles’ Nook her.

e-bøker, kindle, lesing, opne standardar, publisering

Printing Press, Thomas Hawk, Flickr (cc)

Petter Gottschalk skriv om dette i Aftenposten i dag, og Espen Andresen kommenterer ypperleg på bloggen sin: Publiseringstradisjonane og -apparata i akademia er i krise. For mange akademikarar står og fell framtida på om du publiserer, og publiseringa er oftast knytt opp til svært tunggrodde tradisjonar og system. Som Gottschalk nemner som eit døme i kronikken; ein artikkel som handlar om ei spørjeundersøking utført i 2008, og som skal inn i eit (meritterande) tidsskrift med fagfellevurdering, vil i dette systemet kunne risikere å hamne på trykk først i 2013, etter rundar med vurderingar og korreksjonar. Kva tyder det for både tilgang på forskingsstoff og kontakt med publikum at ei tolking av stoda i 2008 blir formidla i 2009?

Dette er problematisk på fleire plan. Det er ikkje berre endringar i teknologien som skjer fort for tida, i den grad ein kan lausrive teknologien frå omgjevnadene, og et spenn i tid på 4-5 år før ein idé kjem ut og kan diskuterast kan rett og slett vere destruktivt. I faget eg held på med, treng eg kanalar for formidling og publikasjon som er kjappar enn som så, og det vil eg tru gjeld fleire fagfelt: Politikk, økonomi, teknologi, etc.

Desse endringane handlar ikkje minst, som fleire av oss bloggar mykje om, om koss vi les, koss det vi les blir formidla, og haldningar, tradisjonar, teknologiar og økonomi tilknytt dette med tekst og informasjon i digitale medium. Det er derfor rart at ein i ei tid med så store endringar i medielandskapet nettopp i akademia, med sine behov for å formidle og setje dagsorden, ikkje er blant dei første som tenkjer nytt. Og ekstra rart er det at publiseringskanalane for refleksjonar knytt til digital  tekstkultur  så til dei grader er vikla inn i heilt andre verdisystem. Skal eg publisere ein artikkel som til dømes tar utgangspunkt i observasjonar av ungdommar medan dei nyttar sosiale kanalar på nett, vil dette gjennom tradisjonelle fagfellevurderte tidsskrift kome på trykk eit par år etter at det har blitt gårsdagens nyheiter.

Ikkje minst skuldast dette at fleire og fleire går utanom dei etablerte kanalane med mykje av det dei formidlar, og nettopp nyttar bloggen og digitale nettverk for å  bringe meiningane sine til torgs og få dei drøfta. Å halde på trykte og/eller fagfellevurderte tidsskrift som den einaste kanalen for publisering vil for mange av oss tyde det same som gløymsle, sidan tankane du får på trykk sannsynlegvis har vore drøfta i andre medium for lengst. Gode, (meir eller mindre) akademiske skribentar og bloggarar finst det mange av, og mange bidrar gjennom den sjølvmotiverte, umeritterande publiseirnga si til å setje dagsorden: Tim O’Reilly og Michael Wesch kan vere to utanlandske døme på det. For oss som putlar med digital tekstkultur handlar det om å delta i dei digitale nettverka eller å døy, altså.

Eg synest derfor det er naturleg å spørje seg om det ikkje finst alternativ til dei etablerte rutinene for meritterande publisering, som tar inn over seg det at noe faktisk har skjedd på kommunikasjonsfronten dei siste par hundre åra. I praksis vil jo til dømes ein blogg ha eit slags merittokratisk tilsnitt, i det at ein gjerne kan vise til faktiske og aktivt kommenterande lesarar, sjølve pulsen i ein blogg. Ved sida av dette vil ein blogg gjennom nokre av bloggpostane demonstrere fagleg orientering gjennom litteraturtilvisingar og lenker til andre tekstar/skrivande på nettet. Dermed kan bloggen demonstrere ei større breidd i forskartilveret enn ein gjerne kan i ei artikkelbasert publiseringsliste; her deltar du med både små og store innlegg, er med i diskusjonar på eigen og andres bloggar, og legg ut tankar tilknytt andre relevante aktivitetar, som føredrag, etc. Blogg og tidsskrift kan såleis fylle kvarandre ut, der bidraga, om en overlappande, kan vere av ulik art.

I tillegg, om så var ønskjeleg, går det jo an for eit utval fagfeller å heilskapsvurdere ein persons digitale publikasjon? Ta til dømes Michal Wesch, som eg nemnte over. Dei fleste kjenner kan hende eit par av videoane han har laga, som du enkelt finn på Youtube-kanalen hans. Når ein ser kva bidrag desse er i diskusjonane som handlar om læring i digitale medium, kan ein spørje seg kvifor ikkje slike tekstar skal kunne vere med i ein CV, særleg i samanheng med resten av produksjonen hans, både blogg, artiklar og føredrag. For det er nettopp gjennom formatet og kanalane han har greidd å slå ned såpass breidt og effektivt som det han har gjort. Eg synest det er svært interessant å lese det han skriv i artikkelform, men det er tilsvarande interessant å få med seg resten av breidda i formidlinga hans, ikkje minst den digitale, utradisjonelle. Kva er grunnane til at ein ikkje skal kunne ta inn dette i eit system for kvalitetsvurdering?

Som bloggar er det derfor paradoksalt at eg har eit problem, all den tid interessante folk faktisk kommenterer (ein del av) det eg skriv, og all den tid eg får tilbod om å halde føredrag og konferanseinnlegg som resultat av at bloggen min blir lesen. Slik. No er det sagt, og eg har teknisk sett kasta vekk eit par timar av forskings- og formidlingssida mi, og må tilbake til den eigentlege artikkelen min om Gunther Kress og design i digitale medium, som, viss eg har flaks og jobbar godt, kjem i ein antologi om eit år.

blogg, lesing, literacy, publisering