Digital literacy

Via gode twitter-buddies (@ingerhilde, som igjen fekk det frå ein elev (!)) blei eg gjort merksam på eit prosjekt, Apertium (sjekk nettsida her og Wikipedia-oppslaget her), for omsetjing av tekst mellom språk. Dette kjenner vi jo frå fleire andre tenester, det interessante her synest eg for det første er at det er eit open source-prosjekt (utvikla med støtte frå den spanske og den katalanske regjeringa, som òg er interessant nok i seg sjølv), og for det andre at eitt av para der det blir utvikla reglar for omsetjing er nynorsk/bokmål.

For berre eitt år sidan snakka vi om den dyre, innelåste og proprietære (så vidt eg veit) Nyno, som truga stilskrivingsparadigmet i norsk skule, og –vips!– så har vi ei opa løysing som ganske sikkert dreg til seg merksemd.

Kvifor? For det første av di det er interessant for fleire å kunne omsetje mellom ulike språk, og spesifikt i Noreg mellom bokmål og nynorsk: Offentlege kontor med sine krav er det mest opplagte dømet når det gjeld det siste. Men òg tenester som handlar om omsetjing av større mengder tekst på nett som no kan bli tilgjengeleg for langt fleire. (Dette har vi forsåvidt hatt via Google translate frå før, men sjølvsagt ikkje mellom nynorsk og bokmål. Ei nyttig teneste, faktisk, dersom du er interessert i å lese ein spansk nyheitsartikkel og ikkje kan språket godt nok til dette.) For det andre av di det er eit ope prosjekt, og (med atterhald om ressursar, ambisjonar og tilknyting til gode miljø) dermed eit prosjekt som kan suse forbi prosjekt som Nyno, som lèt til å vere forankra i ein god, gammal og seig forretningside om sal av dyre lisensar.

I tillegg har dette epistemologiske undertonar i diskusjonane om informasjon, tekst, lesing, kunnskapar og læring i ein digitalisert del av verda. Kva i all verda skal argumenta vere for ikkje å sleppe elevane til med slike verktøy? Argumentet må vere at utviklinga på den digitale fronten kjem til å snu, eller at vi ikkje har noen garanti for at vi har tilgang til desse vertkøya i framtida, og derfor må lære oss dei underliggjande systema.

Eg trur følgjande: Digitaliseringa er ikkje eit eksternt fenomen, lausrive frå resten av verda. Det er ein del av større samanhengar, som ògså skulen er ein del av. Skulen er altså ingen naiv motkultur, som autonomt kan utøve kraft til dømes mot det digitale, men ein del av ein langt større dynamikk. I denne dynamikken kan (må) utviklinga skje, og då må ein her søkje å forstå både samanhengar og motsetnader. Heilt konkret: Å bruke slike digitale verktøy i skulen bør motivere til å skape smartare oppgåver; å plassere dette inn i kanon-tenkjinga og det reproduktive regimet som dominerer store delar av skulen no, er heilt meiningslaust.

På eitt plan er det då ingen prinsipiell skilnad mellom Apertium brukt i språkundervisinga og skyvelæret brukt i snekringa, men det handlar om kva normer, lover og reglar (kva episteme) dette skal tenkjast som ein del av. Her ligg ingen føringar for ikkje å kunne systemet under språket, tvert om bør vi tenkje nettopp dèt, men på ein annan måte.

Vel, nokre døme på nynorskomsetjingar, frå bokmål (riksmål , som viser både det eine og det andre, men som likevel er lovande. Problema som her teiknar seg er (vil eg tru) svært overkomelege. Tenk dette kopla opp mot regelverk, i eit grensesnitt der du kan jobbe med språket på ein smart måte:

BM: Den siste krig (den 2. verdenskrig) tok livet av den unge mann jeg tidligere refererte til som Per.

NN: Den siste krigen (den 2. verdskrig) tok livet av den unge mannen eg tidlegare refererte til som Per.

BM: Damen, hvis hund het Bella, eide en villa, hvor jeg leide hybel.

NN: Damen, viss hund heitte Bella, eigde ein villa, der eg leidde hybel.

nynorsk, opne standardar apertium, nynorsk, open source

Med kortare og dermed ujamne mellomrom dukkar innvendingane mot nynorsken som skriftspråksnorm opp i ulike artiklar og bloggpostar, og no når lærarane har fått sin superkanal, bloggen, har dei bokmålsentusiastiske og skrivelystne norsklærarane òg fått ein krakk å rope frå. Det vil seie, det er feil å kalle nynorskuvillige norsklærarar for bokmålsentusiastar, for det handlar ikkje lenger om tilhøyrigheit verken sosialt, estetisk eller lingvistisk til det eine eller det andre, ingen kamp mellom bonde og adel, by og land, snakk dialekt og skriv nynorsk — no handlar det heile om økonomi. Dette gjer det ikkje mindre interessant for dei av oss som har ein lingvist i oss:

Leif kjem med eitt av dei siste utbrota mot nynorsk frå norsklærarhald på bloggen sin, der han hevdar han har til gode å møte ein norsklærar som talar varmt for obligatorisk sidemålsundervising i skulen – eg går ut frå at ein her mest av alt snakkar om nynorsken som sidemål.

Det blir retta ulik skyts mot nynorsken her, men det mest interessante synest eg er sjølve argumentet og koss det heng eller ikkje heng saman med den som kjem med argumentet: Vi bør av økonomiske (tid, merksemd og sjølvsagt pengar) grunnar revurdere nynorsken som obligatorisk sidemål. Det er i hovudsak argumentet, underbygd av påstandar som at nynorsken ikkje har kulturell eller praktisk signifikans for folk flest (noe eg for øvrig meiner er ein påstand det vil vere svært vanskeleg å forsvare). Det interessante er at dette argumentet, som i seg sjølv er langt frå nytt, no er blitt heilt mainstream blant dei ein skulle tru hadde eit anna syn på språk som utelukkande eit verktøy for så effektiv overlevering av meining som muleg (som jo sjølvsagt er ein av fleire eigenskapar med språk, men høgst problematisk åleine), altså filologane.

Eg høyrer jo desse argumenta frå blårussen rett som det er, og det finst mange variantar av ein slik røyrmodell for språk. Men fleire av dei store språkfilosofiske erkjenningane handlar vel nettopp om det problematiske ved å redusere språket til noe så enkelt som dette, der ein stadig drøftar språkets rolle i å konstituere verkelegheita(/-ene) vi (trur vi) omgjev oss med, altså ikkje som eit apparat for å dytte rundt objektive meiningar. Å røske språket, anten det no er talt, skrive, dansa eller formidla på andre måtar, ut av den sosiale, materielle og historiske situasjonen det både har blitt konstruert i og bidrar til å konstruere, er altså ei grov forenkling som ikkje tener spørsmålet om nynorsk eller ikkje som obligatorisk sidemål i det heile, eller nokre andre spørsmål om språk, for den del.

Dette rører ved eit anna punkt eg har nemnt over, nemleg kor dette skytset kjem frå. Det lèt altså til, skal ein døme ut frå dette blogginnlegget og fleire av tilsvara, at det no blant språkvitarar er heilt uproblematisk å redusere emnet språk til ein post på eit budsjett som handlar om pluss og minus, kjøp og sal, fort eller seint, effektivt eller ikkje, på lik linje med andre postar i skuleverda som handlar om innkjøp av sparepærer eller ikkje, olje- eller vannbasert fyring, eitt tørk eller to når du er på do, osv. Eg forstår at Siv Jensen trur at ein sparar tid og blir effektive i bokmål av å kutte nynorsk, men at dette no er godkjent argumentasjon blant filologar, skjøner eg ikkje. Eller er eg ekstremt naiv her, og har gått glipp av eit syn på språk blant landets norsklærarar som endeleg får piple fram? (Eg snakkar ikkje om frustrasjonen ved rettebøra og alle formene ein må forhalde seg til i nynorsk, det er eit heilt anna spørsmål.)

Denne forenklinga av verkelegheita blir for meg dobbelt gale når ein veit at mange ungdommar i ein prosess som handlar om å bli sosialisert inn i akademiske tenkjemåtar og ideal, i sin fullt ut forståelege hormonelle latskap og si evige jakt på enklare vegar ut av ulike uføre ein opplever å hamne i i skulekvardagen, grip ei kvar forenkling av denne sorten som gutane blant dei ville ha gripe to nakne jentebryst. Eg synest det er betimeleg å problematisere, men ein står seg ikkje verken i klasserommet eller andre rom som den som strippar diskusjonen for kompleksitet, for det er nok av krefter både i andre fagmiljø i skuleverket og i andre delar av samfunnet som gjer nettopp det. Heile bølgja av New Public Management-idiotar som har skylt innover det offentlege dei siste tiåra, mellom anna.

Konsekvensen er då at elevar i utgangspunktet aldri vil få høve til å kjenne på noe som helst anna enn dårlege vibbar andsynes nynorsk både som prosa- og skjønnlitteraturspråk, gjerne med unnatak av dei som synest nynorsk kling så fint når ein les dikt. Å ikkje søkje balanse og nyansar blir då noe i nærleiken av uansvarleg, når ein i ein svært gylden posisjon robbar dei reelle sjansane fleire av ungdommane vil ha for å sjå på språk gjennom andre briller enn blårussens. Det er faktisk mange elevar som har heilt andre syn på både språk og nynorsk enn det ein gjerne kan bli leia til å tru i slike diskusjonar, og kva sjanse har dei når lærarane heng over dei og fortel dei kor skrekkeleg teit det er å sløse vekk tid på spynorsk?

Men lat meg då stå fram, sidan Leif meiner det er så få av oss, som ein tidlegare lærar i vgs. som alltid har meint at elevar skal ha obligatorisk opplæring i sidemål, anten det no er bokmål eller nynorsk. Dette tyder ikkje at eg finn det uproblematisk å legitimere nynorsken slik ein gjer det i språkhistoria (embetsmann mot bondetamp), eller at eg ikkje synest ein godt kan endre både på rammer, vurderingsformer, tilgang til hjelpemiddel (som Nyno, til dømes), eller beint fram språkimmanente forhold som både lærarar og elevar slit med. Men dette er av prinsippielt andre motiv enn dei økonomiske, og dermed ein heilt annan diskusjon.

No skal det tilføyast at eg veit godt at Leif ikkje meiner å forenkle på denne måten, noe han også presiserer i eit eige tilsvar. Men sidan hansken er kasta, tar eg gjerne duellen.

literacy, nynorsk, språk literacy, nynorsk, språk