Digital literacy

Eg har ein svært keisam laurdagskveld, der frua er på fest med vener og eg er heime foran TV-en. Kva anna er det å gjere enn å lage ein Wordle (via IBMs Many Eyes) av alle tekstane på Metallicas Black Album? Eg trur du får eit godt inntrykk av tekstane ved å kaste eit blikk på denne:

Ved å fokusere inn på ordet som får størst visuell tyngde i Wordle, “never,” og lage eit ordtre over samanhengane dette opptrer i, får vi dette biletet (klikk gjerne i biletet og søk på andre ord):

Uncategorized

(Klikk på biletet)

Dette er fabelaktig i all si enkelheit, for dei som ikkje alt har snappa denne opp (til dømes frå NRK Betas Eirik Solheim, der eg fann det). Dette set jamvel mykje av det vi diskuterer kring utdanning i perspektiv.

Jenter er i grunn eit nokså bra konsept.

Uncategorized

Med så mykje regn blir dette klubbnamnet ironisk.

Eg er i Bergen og deltar på eit kurs på UiB i korrespondanseanalyse (Correspondence Analysis), ein statitsisk datareduksjonsmetode som mellom anna gjer det mogleg å handsame nokså store datamengder og gje dette eit visuelt greitt uttrykk for tolking og utforsking. Dette er eit intensivkurs over to dagar halde av Daniel Apollon, som (heldigvis) ser ut til å bli bi-rettleiaren min. Kjekt, men mykje nytt, ved sida av alt det utanom-metodiske nye på dette digitale fagfeltet. 

Bergen har vist seg som ein einaste stor klisjé i heile dag: Høljeregn og på toppen av alt lyden av buekorps oppi gata her. Hadde fyren i hotellresepsjonen kalt seg sjølv Piddi, hadde eg sett meg om etter eit skjult kamera.

phd bergen, brann, phd

Frå www.gapingvoid.com

I gode gamle dagar, då eg gjekk på vidaregåande, var IKT i klørne på mannfolka. Det var langt på veg ei gutegreie, hugsar eg, og mannfolka, særleg mattelærarane, var dei som hadde hand om greiene. Då eg byrja å jobbe i skulen, hadde desse begeistra mattelærarane blitt IKT-ansvarlege både lokalt på skulane og i IT-avdelinga til kommunen eller fylkeskommunen. Det er eit bilete som har halde seg heilt opp til no, men blant brukarane, dei på botn-nivået i dette hierarkiet, har det skjedd store endringar på 10-20 år.

I dag ser altså ting annleis ut, der både den 13-årige guten og den 50-årige IKT-sjefen har fått andre roller. For å seie det med Clay Shirky: Skal du fange opp trendane på nettet i dag, må du ikkje skode til tenåringsguten og kva han held på med, men til damene — han nemner stay home-moms som nyss har fått ungar, og deira rolle i oppblomstringa av den sosiale nettstaden www.meetup.com, men dette er berre eitt av fleire døme. Er altså denne sosiale vendinga, vekk frå guteromsmekkinga og inn på arenaene for deling og samrøre, ein digital jenterevolusjon?

June Breivik skriv ein bloggpost som koblar spørsmålet om blogging opp mot diskusjonen vi har i norskfaget (mellom anna) om jentetekstar versus gutetekstar. Er vi i ferd med å innføre ein ny jentesjanger i bloggen medan vi trur vi held på med metodevariasjon og motivasjon? Eller: Er vi i ferd med å gjere dei same feila igjen, der vi er alt for einsidige (ikkje berre i eit kjønnsperspektiv)? Vi som skriv og les i denne pedabloggosfæren vi har her; er vi i ferd med å innføre vårt regime, som akademikarar som meistrar desse akademiske dialektane og tankesetta, under dekkje av å sprenge grenser og opne for variasjon og fleire typar læring? June har nemnt disruptivitetsomgrepet fleire gonger, veit eg, og Arne Krokan har dette på pensum i skuleleiarutdanninga han held på med her i Rogaland. Kan hende bommar vi på ein ekte disruptiv bruk av IKT i skulen, og gjeninnfører dei same sjangrane og skilja som har ridd skulen dei siste åra? Eg trur kan hende det.

Viss eg skal prøve å setje meg sjølv i dagens skule som elev: Då eg tok PPU for nokre år sidan, skulle alle studentane presentere seg for kvarandre. Den litt ferme dama med lang pedagogisk utdanning (du veit, ho med ein, og berre ein, keramikkøyredobb, skeivt klypt pannelugg og fargerike flagrande klede) som underviste oss, ville gjere dette ved at vi alle skulle kome fram ved kateteret og danse namna våre, ein etter ein.

Litt den same kjensla trur eg eg hadde fått som elev i dag dersom norsklæraren min hadde bede meg om å opprette ein blogg der eg skulle reflektere kring skuleting i all offentlegheit. Eg likar å blogge, men som vaksen og på mine premissar, på same måten som eg likar å klemme folk, men berre dei eg er nær. Og eg kjem aldri til å prøve å danse namnet mitt, ikkje ein gong åleine, på badet. I utdanningssystemet har eg alt for mange gonger kome ut for pedagogar som føreset publisering eller framføring av relativt intime saker på ein måte eg ikkje fiksar. Å publisere tankane dine, ikkje minst i skrift, er ei svært intim affære. 

Dermed er ved vi spørsmålet om det kompliserte forholdet mellom skulens aktivitetar og spørsmålet om kjønn. No er det sjølvsagt ikkje slik at alle jenter likar å danse namna sine medan gutane vil skru, men eg trur her utkrystalliserer seg sjangrar på nett som lett kan brukast til å nøre opp under dei same, skulske tilnærmingane til kunnskapsorganisering som vi i entusiasmen trur vi har kome oss vekk frå.

Og bloggen, anten han no er essayistisk eller dagbok-prega, kan fort bli noe vi meir eller mindre frivillig plottar inn som ein ny stoppestad langs den same linja som skulestilen befinn seg.

blogg, norskfaget, skule blogg

Dagen i dag har vore brukt til ei samling i Lærende nettverk Rogaland, der eg presenterte programma GoAnimate og Voicethread for IKT-ressurspersonane tilknytt dette nettverket. Vel og bra — program som GoAnimate er som regel ein hit, og gir deg mange mulegheiter og timevis med moro, sjekk til dømes Leifs blogg for døme på GoAnimate i undervisinga.

Likevel: Seint på dagen, og med alt for lite tid tilgjengeleg, fekk vi ein intro til stop motion-animasjon (tenk til dømes Wallace and Gromit) av dei to (har ikkje namnet i farta) som driv initiativet Kreativ film (www.kreativfilm.no) ved Gosen skole i Stavanger. Kreativfilm.no vann ITUs kreativitetspris i år, og har drive med stop motion-animasjon med elevane sine (heile spekteret av elevar, frå villmink til puggas) sidan 2004. I løpet av ein snau time presenterte dei nokre av tankane bak det dei held på med, og demonstrerte nokre av prinsippa og teknologiane bak denne typen animasjon. 

Eg må verkeleg seie at eg skal kjøpe meg ein svær hatt berre for å kunne ta han av meg for denne gjengen, det dei har laga og det dei framviser av entusiasme og engasjement for kunsten det er å lage stop motion-animasjonar og å bruke dette som ein del av undervisinga. Som grunngjevinga for ITU-prisen peiker på, er Gosen skoles bruk her førebiletleg på mange vis, både når det gjeld tverrfaglegheit, kva dei er i stand til å lokke fram og spele på av kompetanse, og det å involvere fleire elevgrupper i denne typen arbeide. 

Hadde eg hatt nokre ettermiddagar ledige, noe eg ikkje trur eg får før yngstedottera mi på 4 månader er vel over puberteten, hadde eg kjøpt meg ein kopi av iStopMotion og ein klatt med kitt, og laga ein ordentleg konkurrent til Wallace and Gromit på nokre ettermiddagar, nedi kjellaren her. 

Sjekk ut sidene til kreativfilm.no  og ta gjerne kontakt med desse gutane dersom du eller skulen/klassen din vil ha ein intro til eller eit heilt kurs i stop motion-animasjon, i tillegg til eit skot med entusiasme.

animasjon animasjon

Først av alt vil eg bekjenne mi jomfruelegheit i forhold til heile problematikken kring fri/open programvare, sjølv om eg meiner eg ser noe av ideen bak, økonomien i og fordelane med denne open source-rørsla. Ideen med mykje av det NDLA legg ut på sine sider, sjølve rosina i NDLA-pølsa etter mitt syn, er jo i slekt med dette — altså at ein står fritt til å gjenbruke det NDLA sjølv produserer i kva (ukommersiell) samanheng som helst.

Eit lite og enkelt døme på koss dette kan bety noe: Førestill deg til dømes at (fylkes-) kommunen din bestemmer seg for å byte frå it’s learning til Fronter eller ein annan LMS-leverandør, eller at du byter til eller vil samarbeide med ein skule som nyttar noe anna. Du har gjennom eit par år arbeidd opp ein nokså solid samling læremiddel i faget ditt i it’s learning, og mykje av dette er medierikt og levert til og integrert i it’s learning av eitt eller anna forlag. Slike initiativ ser vi jo frå forlaga, der dei anten sel dette som pakkar tilknytt lærebøkene, eller som pakkar integrert i eit LMS, gjerne innkjøpt av fylket/kommunen. I det kontoen din blir avslutta på it’s learning har du i verste fall då tapt heile strukturen du har bygd opp, og alle mediefilene, oppgåvene etc. som du henta frå denne integrerte pakka av forlag/LMS har du ikkje høve til å ta med deg. Av rettigheitsmessige årsaker er det er ikkje berre å kopiere med seg eit opplegg med tekst, animasjonar og oppgåver produsert av Gyldendal for Diglib tilpassa it’s learning.

NDLAs lisensieringsmodell overdrar så å seie det som er produsert av NDLA til offentlegheita. Unnataka er til dømes ein del av det vi kjøper frå forlaga og NRK (så mykje for lisenspengane eg med glede har betalt). Ein ting er no at du og elevane dine kan kome til NDLA på weben, ein annan ting er at du kan lage din eigen struktur i ein LMS, med peikarar ut av LMS’et til stoff som ligg på NDLA-sidene. Slik sett betyr det ingenting om du bruker it’s learning, Fronter eller open kjeldekode-alternativ; lærestoffet, oppgåvene etc. ligg hos NDLA og er oppdatert og fritt tilgjengeleg. Vil du laste det ned og skrive det ut, kan du gjere det. Meiner du at du tilknytt eit bestemt emne treng eit romleg brukargrensesnitt, kan du lenke til stoffet frå (eller leggje det inn i) Google Earth/Maps. Vil du lagre den oppleste teksten som lydspor og distribuere det til dei elevane som treng det sine MP3-spelarar, står du fritt til å gjere det. Igjen: Av rettigheitsmessige årsaker tar du ikkje med deg filene frå forlaga sine nettsatsingar fritt over i andre kanalar/medium som dette — det kostar pengar.

Nok om det. Det eine poenget mitt i denne samanhengen er å tilrå å følgje med på bloggen til Friprogsenteret som du kan lese meir om her. Dei er òg tilgjengelege på Twitter som “friprog.” Dette er eit ressurssenter for bruk av fri programvare både i næring, FoU og utdanning, og er eit svært godt initiativ for å dra det som for mange har tilhøyrt ei hacker- og nerde-verd ned på jorda. 

Det andre poenget mitt her er å spekulere litt i kva alt dette kan tyde for dei av oss som på eitt eller annan nivå bryr oss om spørsmål tilknytt kunnskapsorganisering og utdanning. Eg har alt nemt NDLA, og har i ein tidlegare bloggpost nemnt dei to laga i NDLA — den redaksjonelt styrte lærebokdelen og den brukarstyrte delingsarenaen. Tanken her er å tilby både lærestoff ein kan bruke i ulike grensesnitt og medium, tilpassa eigne behov. I ein litt begeistra augneblink ein søndags ettermiddag lurer eg på kor vanskeleg det kan vere å følgje denne tanken over i LMS-verda, og nytte opne kjeldekode-alternativ til å (sam-) arbeide fram eit LMS 2.0 som svarar betre til behova ein har i ei verd som så tydeleg utfordrar eksisterande organiseringsprinsipp for kunnskapar?

Rammeverket ligg tilgjengeleg (Zimbra, Moodle, Drupal, etc. — NDLA bruker for øvrig Drupal), og tilpassingar til databaseløysingane som er i bruk (som til dømes SATS) er ei enkel sak. Eg kjenner meg nokså viss på at nokre samarbeidande skular/kommunar/fylke kan arbeide fram ein struktur som er langt meir dynamisk både i forhold til tekniske standardar og pedagogiske tankar enn det til dømes tunge, hierarkisk orienterte og svært så Microsoft-retta it’s learning er. I tillegg skulle det undre meg om det blei på langt nær så dyrt. 

Ideologisk og teknisk vil dette kunne gå hand i hand med både pedagogiske og teknologiske initiativ både nasjonalt og internasjonalt, herunder også NDLA, og ein kan tenkje seg eit ope system som samarbeider på tvers av både utdanningsinstitusjonar (1-10, VGS og universitet/høgskule), landegrenser og teknologiske grenser (format, operativsystem, etc.). Ein opnar altså for integrering mot den verkelege verda, ulikt dei første utgåvene LMS med eit organiseringsprinsipp for kunnskapar tilpassa dei siste par-tre hundreåra. Vidare puttar ein investeringar i utvikling av programvare og erfaringar knytt til dette inn i eit system der dette kan gjenbrukast og føre til forbetringar, ikkje i lomma på ein ekstern tilbydar som både får betalt for tenestene og kan halde utvikling og erfaring for seg sjølv, samstundes som det lærarar og elevar produserer gjerne blir låst ned i proprietære format.

Det viktige her er i mellomtida at faglege og pedagogiske (herregud, eg er lei det ordet) refleksjonar legg føringane — altså dei som skal bruke dette i prinsippet er utviklarane, bottom-up. Kva om ein kan designe eit system som opnar for den type samarbeid, deling og kunnskapsorganisering ein faktisk ser eit poeng med i eit digitalt miljø, der elevar og lærarar i heile studieløpet/karriera kan ha tilgang til sine eigne produksjonar, og der ein kan blande kunnskapsmiljø på tvers av fylkesgrenser, både på lærar- og elevnivå? Delar kan vere lukka og knytt opp til administrative system (karakterar, einskilde vurderingssituasjonar, etc.) medan andre delar er opne og kan opptre i samanheng med fleire av dei arenaene vi alt bruker på nett, alt saumlaust integrert. I fleire emne vil det i praksis ikkje trenge å spele ei rolle om elevane er ei lita gruppe frå ein klasse i Oslo medan læraren held til i Finnmark.

Erfaringar eit slikt prosjekt gjer, kan vidare kome skular og land utan vår økonomi til gode og ta tanken om deling skikkeleg på alvor, om eg kan tillate meg å halde fram med litt naiv idealisme her.

Er dette kan hende ei naturleg utvikling av NDLA, der ein ser på ei vidareutvikling av LMS og læremiddel som to sider av same sak?

lms, ndla lms, ndla

Alt for mange er misnøgde med kroppen sin, veit vi, og løysinga på dette er ifølgje nestleiar i SV Audun Lysbakken å endre marknadsføringslova slik at bilete som er manipulerte må merkast som nettopp manipulerte. At dette kjem no, er både overraskande og ikkje: Ikkje overraskande av di det no er lett å få auge på og lage eit hylekor kring manipulasjon av bilete sidan det ofte blir gjort i program som Photoshop; overraskande av di dei aller fleste av oss veit at det å justere eit bilete, ein bodskap, eller kva ytring som helst, alltid har vore gjort i alle teknologiar for mediering, lenge før og heilt uavhengig av digitale teknologiar. Kvisefjerning og strekking av bein er ein type juks, om du vel å kalle det juks, som byrjar lenge før biletet blir knipsa.

Det alt for opplagte spørsmålet er då kor ein set grensa for kva ein meiner er manipulasjon og ikkje. Er det no så mykje verre å flytte manipulasjon av bilete, som filter, val av perspektiv, sminke, tildekking, etc. frå fotosettet til Photoshop? Ein ting er å photoshoppe biletet slik at du fjerner urein hud og gjer halsen tynnare (sjå den klassiske og fascinerande Dove-time-lapsen frå ein fotoseanse her), ein annan ting er kameravinkel, filter, lys og sminke.

Bak slike haldningar som Lysbakkens førekjem det meg at det ligg eit svært naivt syn på mediering, der ein på eitt eller anna vis reknar med at baki der ein plass, bak ei kvar ytring (bilete, verbalspråkleg utsegn, film) ligg sjølve den uforfalska og reine verkelegheita, og det er berre snakk om å fjerne nok støy for å kome til ho. I dette tilfellet kan ein bli lokka til å tru at sanninga ligg uforfalska og upåverka av teknologiske/artistiske/redaksjonelle/situasjonaelle/ideologiske val og føringar ein eller annan plass i prosessen før overføringa til ei datamaskin. 

Ein av kjepphestane mine når eg snakkar om tekst i digitale medium er denne trongen til å tileigne digitale medium eit siktemål, ei vilje og i alle høve bestemte verdiar, samstundes som ein er meir eller mindre blind for at ei kvar ytring må på ein eller annan måte medierast, og alltid vil stå i ein samanheng. Den reine (papir-) boka som kjelde til sann og rett informasjon er såleis den same saka som det reine og uforfalska biletet av verda, medan dei digitale mediene gjer ytringane falske ved manipulasjon, klypp og lim.

I ei verd som vår med eit mediebilete som vårt: Er det ikkje ein betre veg å gå å opplyse og informere, utdanne, heller enn å forby? Viss ikkje, ser eg jo ikkje anna løysing på Lysbakkens problem enn at ein må ta på alvor trua på det uforfalska biletet av røynda, og forby ikkje berre photoshopping men sminke, diverse perspektiv, bestemte lysvinklar, bestemte fotoapparat og linser, etc. For ikkje å snakke om verkemiddel som ironi og sarkasme, overdriving etc. i verbalytringar, som debattar og intervju.

Vel er eg sosialist, men det får vere grenser

datamanipulasjon lysbakken, manipulasjon, mediering, photoshop, sv

er dette ei historie som appellerer både i form og innhald, vil eg tru (via lenketips frå Guttorm Hveem):

gadgets, humor gadgets, humor

Det er mykje om testing av leseferdigheiter i mediene for tida, og vi har dei seinare åra brydd oss svært mykje om dei dårlege plasseringane norsk skule får internasjonalt, til dømes gjennom PISA-testane. Testing av leseferdigheitene har i det heile ein svær plass i eit tekstsamfunn som vårt, av forståelege årsaker: Lesetestar gjev oss informasjon som blir brukt i politiske strategiar på eit overnasjonalt nivå, dei dannar utgangspunktet for tiltak på nasjonalt nivå, vi lagar testar som er meint å kunne seie noe om stoda på lokalt nivå, og skulen brukar lesetestar for å kunne måle lesekunna til ein elev på individnivå.

Kan hende like vesentleg er ein lesetest eitt eller anna institusjonelt og opinionsdannande uttrykk for kva det vil seie å lese, kva lesing er og bør vere. Spør du eit menneske om han eller ho er eit lesande menneske, vil svaret vedkommande gjev mest sannsynleg vere forma av kva vedkomande har opplevd gjennom mange år i eit system som held oppe lesing som noe bestemt, noe du gjer på ein bestemt måte og gjerne til bestemte tider med bestemte artefaktar, og som kan testast og evaluerast — fangast inn — på bestemte måtar. Ofte er dette knytt til artefakten, det fysiske mediet, bok slik vi kjenner boka i akademia både som fagbok og skjønnlitterær bok. Blant folk, ikkje nødvendigvis medvite men som følgje av opplæringa vi som samfunn har gjeve gjennom absolutt alle relevante kanalar, er det å vere eit lesande menneske dermed i særleg grad knytt til boka.

Parallelt med dette må ein kunne seie at tekstomgrepet har vakse seg ut over dei tydingane det gjerne har hatt for oss filologar med didaktiske siktemål, der ein no erkjenner at verda blir både formidla og oppfatta gjennom tekst i utvida forstand (kodar, bilete, lydar), og at ein altså via tekst lærer å kjenne både seg sjølv og alt rundt oss. Dette fokuset på tekst og måling av lesekunnskapar handlar altså ikkje berre til dømes om morsmålsfaglege problemstillingar, men om sjølve føresetnadene for å kunne delta i samfunnet på ein god måte i alle samanhengar: Lesing er ein av dei første og viktigaste nøklane du treng for å kome inn i samfunnet vårt, og denne erkjenninga sprenger tradisjonelle faggrenser: Å lese handlar i dette perspektivet om demokrati og deltaking, om å kunne utvikle deg sjølv om dine mulegheiter, om å kunne rekne, flørte, skrive overlappsrapportar på jobb og lappar til 8-åringen på kjøleskåpet, osb.

I dette perspektivet seier det seg sjølv at det er svært viktig at det vi måler i lesetestane er faktiske lesekunnskapar. Viss ikkje vil vi leggje feil strategiar, og potensielt bruke mykje ressursar på noe som ikkje gjev uttelling. Viss eitt av måla med leseopplæringa til dømes er nasjonaløkonomisk, altså eit ledd i å utdanne kreative og skapande menneske som i løpet av livet sitt kan yte til sitt eige og fellesskapets beste, må vi vere visse på at vi veit nok om det vi held på med til at vi med tryggheit peikar i dei rette retningane. Likeeins viss eitt anna mål er på individnivå: Skal leseopplæringa gje ein person tryggleik og setje han eller ho i stand til å delta i samfunnet og medbestemme over sitt eige liv, då må vi vite at det synet vi har på tekst og koss vi fører eit menneske inn i eit tekstsamfunn er heilt rett. Eller: Vi må vite at vi fører han eller ho inn i det/dei rette tekstsamfunnet/a. Eller ein gong til: Vi må vere samde om kva omgrepet tekstsamfunn rommar.

Over til sjølve lesetestane. Eg yter dei nok ingen rettferdigheit når eg grupperer dei alle under eitt, og eg begår jamvel kan hende grove feil slik, men her er nokre prinsippielle ting som kan seiast uansett. Eg trur for det første at desse lesetestane, som eg var inne på i andre avsnitt over, er eitt av instrumenta som formidlar ut til verda kva lesing faktisk er. Slik sett er lesetesten eit teikn, ei ytring: Lesing er lik det vi her måler. Vidare trur eg at mykje og mange lèt seg fange av dette, meir eller mindre utan vidare. Det vil altså seie at ein stoppar resonnementet kring lesing og samfunnsnytte med desse refleksjonane kring lesing, og jobbar seg utover frå dette utgangspunktet. 

Dette trur eg er ei av årsakene til at vår eigen kunnskapsminister, Solhjell, kan uttalle følgjande, i eit sitat frå Dagsavisen der han snakkar om ITUs nylaga test av IKT-kompetanse:

Jeg har ambisjoner om å innføre nasjonale prøver, men det er mer komplisert å lage en prøve som faktisk fanger opp elevens reelle ferdigheter i IKT, enn for eksempel en prøve i lesing. Den må holde høy kvalitet.

No speler det etter mitt skjønn ei underordna rolle om Solhjell faktisk har sagt dette akkurat slik, det viktigaste her er at eg trur dette er eit syn på lesing som mange har, og som eg har antyda over: Lesing er eit relativt enkelt og uproblematisk område som ein lett kan teste, gjerne knytt til det (kognitivt orienterte) paradigmet i leseforskinga som handlar om avkoding av ordbilete. Det er jo berre å få folk til å sitje i ro og lese ein tekst, og så forstår dei teksten eller ikkje? Og har Solhjell faktisk sagt det slik, noe eg fryktar, er det heile litt verre enn eg hadde trudd.

Kva kan då vere feil med eit slikt syn på lesing? Eg kan byrje med å anta at vi alle vil vere samde i dei heilt overordna måla for leseopplæring i samfunnet vårt — altså som nemnt over eitt eller anna i retning av at ein gjennom lesing opnar for deltaking i samfunnet og personleg utvikling, tilgang til verda rundt deg som er knytt til forståing av tekst, teikn, kodar. Dette må tyde at lesekompetansen vi treng strekk seg langt ut over den du treng for å navigere i tekstkorpusen i eit hefte eller ei bok: Du treng å forstå kodane, normene, hensiktane og verdiane som leisagar den bestemte (gjerne verbale) teksten i den bestemte situasjonen, og du treng i tillegg å kjenne til mulegheitene og begrensingane i mediet som målber bodskapen du skal forstå. Alt dette (og meir til) avgjer forståinga di og mulegheitene til å handle vidare, til å delta i samfunnet rundt deg.

Å setje opp rare skiljer, som Solhjell gjer i utsegna over, mellom “reelle ferdigheiter i IKT” og “lesing,” er derfor symptomatisk på eit akk så vanleg, men innsnevra syn på kva lesing er. Det er slike syn på lesing som fører til at 16 år gamle Ronny, som ikkje utstår romanar men speler nettspel, diskuterer cheats på norske og amerikanske nettsider og mekking på diverse diskusjonsforum på (normalisert) bokmål og dialekt alt ettersom, ikkje ser på seg sjølv som lesar, medan Lise, som les Julia og romantiske bøker vil påstå at ho elsker å lese. Skulen har fortalt dei det, og skulesystemets evalueringsmetodar har ropt det etter dei sidan dei var 6. Det er også i dette komplekset vi finn (det moralske) legitimeringsgrunnlaget for at mora til den 12-13-årige Kvitt eller dobbelt-deltakaren i Narnia-serien kan slå armen rundt sonen sin og uttale stolt at han Even, han kan forsvinne i 6 timar ein dag, og då finn vi han på rommet med nasa i ei Narnia-bok. Byt ut “Narnia-bok” med “WoW” og du har PP-tenesta på telefonen dagen etter. 

Det er vidare i dette leseparadigmet forlaga kan få lov til å drive rein og uforfalska marknadsføring i skulen inn mot eit segment som andre stader i samfunnet har lovpålagt vern mot reklame, ungane altså, gjennom føretak som Leselystaksjonen, ei rein bestillingsbrosjyre frå dei tradisjonelle forlaga, med Norli i spissen. (Sjå diskusjonen på Eiriks blogg om dette.) Bøker har altså fleire moralske plussverdiar heftande ved seg, ser det ut til, medan skjermen har tilsvarande minusverdiar. Dette kan underbyggjast på fleire måtar, mellom anna ved å sitere frå brosjyra til leselystaksjonen Gi rom for lesing (03-07), der digitale tekstar blir skildra som tekstar som er “berekna på rask gjennomlesing”, som er “utan kvalitetssikring,” og som ein nyttar til å “søkje etter bøker på biblioteket,” der ein altså finn kjeldene til eigentleg, rett og sann lesing. 

Den rette og sanne lesinga i denne verda kan vidare problematiserast i eit kjønssperspektiv. I førre veke sto to stolte kvinnelege lærarar på ein av skulane i distriktet fram i Stavanger Aftenblad som vinnarane av dei nasjonale leseprøvane, med klassen sin på landstoppen. Nokre dagar seinare, i laurdagens Aftenposten, kom det fram at klassar med mannlege lærarar gjer det signifikant dårlegare i desse testane enn klassar med kvinnelege lærarar. No er tolkinga av desse faktorane overlatt Senter for økonomisk forskning i Trondheim (SØF), men ein kan likevel spørje seg om dette ikkje er ein del av det same biletet vi ser i resten av skulen, der skulens norsktekstar ofte er jentetekstar. Eg ville i alle høve følgt denne linja eit stykke på veg — leitar du (som SØF antydar i Aftenposten) etter årsakene med utgangspunkt i ein hypotese som seier at mannen er eit karrieredyr som er uinteressert i skuleting, har du i det same andedraget godkjent skulen som ein jenteskule. 

Du har altså ikkje lesing her og bruk av IKT der, begge delar inngår i fleire små og store felt av ulike semiotiske kodar, praksisar, tradisjonar og materielle medium, i ulike situasjonar i kvardagen — ulike diskursar. Og til det overordna målet for lesekunne: Kan hende den oppskatta akademiske (lesetest-) diskursen, den som inneheld alle dei teksttypane, artefaktane og situasjonane vi dusjar ungane med når dei skal testast og evaluerast, ikkje ein gong er ein av dei viktigaste tekstdiskursane for folk flest? Kva om vi lærer dei strategiar for tekstmeistring dei ikkje har bruk for, og som beint fram kan skade dei for resten av livet? Kva om vi skremmer dei frå å oppdage klassikarane som 25-åringar samstundes som at vi innprentar i dei at dei ikkje kan føre ein logisk tanke fram til ein konklusjon på Den Rette Måten? Og kva med lesestrategiane og teksttypane som har oppstått i digitale medium sidan ultimo 2000, som ikkje kan tenkjast på papir, og som har ført til ein enorm tekstproduksjon blant skuleelevar og studentar langt under radaren til skular og akademia, av di vi ikkje har omgrep for å handsame dei ulike aspekta ved slike tekstpraksisar?

Skal testinga ha ein verdi, må langt fleire dimensjonar i det å bruke tekst testast, og dersom det skal kunne gjennomførast, ser eg ikkje anna enn at ein må redefinere og tenkje på nytt heile feltet. Viss ikkje, må ein endre både namn og status på dei noverande lesetestane, og justere effektane og strategiane i kjølvatnet av testane deretter. Å tru at ein måler lesekunne slik ein har halde på til no, derimot, er det einaste eg er nokså sikker på ikkje gjev oss svara på kva lesing er og koss vi bør føre ungar inn i ulike tekstverder.

Dette er ikkje ei problematisering som har oppstått i og med digitale medium, men dagens digitale lese- og skriverom gjer i alle høve problemstillinga hylande openberr.

lesing, literacy evaluering, lesing, literacy

Eg deltok på ein konferanse på Lillehammer i regi av Utdanningsforbundet førre veke, der eg presenterte NDLA for ei forsamling forbundsmedlemer. Ein viktig del av NDLA-konseptet, og det som skil det frå ideen om ei lærebok på nett, er det som tidlegare blei kalla “lag 2″ men som vi no omtalar som delingsarenaen på NDLA. Vi har altså byrja lanseringa av den redaksjonelt godtkjende lærebok-aktige delen av NDLA, medan delingsarenaen blir testimplementert i haust.

Delingsarenaen er meint å vere ein arena på nett der både lærarar og elevar kan samarbeide om, lese og publisere arbeide av ulikt slag — eit slags wiki-liknande miljø, med mulegheiter for å lenkje mellom tekstar, rangere tekstar etter relevans og interesse, jobbe vidare med tekstar, osv. Tanken her er ein viktig del av det NDLA i si tid fekk midlar for å gjere: Å lansere ein arena for læring med både lærebokstoff  (lag 1) men endå viktigare med ein arena som muleggjer og stimulerer til produksjon og deling, både for lærarar og elevar. 

Det torer vere ei kjent sak at NDLA er omdiskutert, ikkje minst blant forleggjarar, som meiner vi er eit statsforlag som øydelegg ein lærebokmarknad. Eit Google-søk gjev deg referansane til denne diskusjonen. Kan hende litt meir overraskande var det at Utdanningsforbundet (UF) tidlegare i år sendte ut eit brev til alle medlemmane sine der dei fråråda medlemmane å bidra med si arbeidskraft i NDLA. I argumentasjonen knyt dei dette både opp mot delingsarenaen, der dei ser på publisering ope og under ein by-nc-sa-lisens som å gje vekk gratis arbeidskraft til arbeidsgjevaren, men òg til NDLA som heilskap og vår rolle og innverknad på det dei meiner er ein liten marknad for læremiddel. 

Eg opplevde det då som litt merkeleg at min presentasjon av NDLA blei ledsaga av eit nyopptrykk av dette frårådingsbrevet — det låg i ei tjukk bunke på eit bord i lokalet, og ein UF-representant gjorde merksam på kva UF-synet på NDLA var rett etter eg hadde hatt mi økt, og tilrådde alle å ta med seg brevet heim. No såg eg dette kome nokre minutt før eg gjekk på podiet, og brukte høvet til å gjere merksam på heile dette saksforholdet frå første stund, men likevel hadde eg ei slags hòla-til-løva-kjensle under heile presentasjonen. 

Denne uvilja mot NDLA-prosjektet ein ser kome frå ulike kantar, både som skuldingar om statleg/fylkeskommunal sabotasje av ein lærebokmarknad frå ei rekkje forlag (ikkje alle), og som skuldingar om utnytting av lærarar i form av bidrag på ein delingsarena, får eit litt komisk skjer over seg når ein ser kva dei andre som fekk tildelingar av dei same midlane som NDLA fekk gjer med sine midlar, og kva reaksjonar dei får. Oslo var den einaste av fylkeskommunane som ikkje ville vere med på NDLA-prosjektet, men dei fekk midlar til å lage eit matematikkspel, World Beside. World Beside er herleg skåna for kritikk, av di dei har gjort det marknadsvenlege grepet å gjere spelet til ei betalingsteneste.

Ved sida av å vere marknadsvenleg, er dette òg forlagstru og -venleg, ved at dei for det første etablerer seg etter kjende og trygge marknadsmekanismer som ikkje utfordrar nokre modellar for handel og distribusjon, og ved at dei gjer det same mot elevane som forlaga: Dei får statsstøtte for å lage eit produkt dei vil tene endå meir pengar på av skulane.

Her er det mange interessante poeng. Denne forretningsmodellen, å få statsstønad for å kunne utvikle noe som skulane i neste omgang må bruke opp læremiddelpengar på å kjøpe, er fritatt for ein kvar ideologisk kritikk her til lands, anten det no er frå politikarar, kunnskapsarbeidarar eller fagforeiningar og interesseorganisasjonar (som UF og Elevorganisasjonen), medan eit foretak som vil gje tilbake til offentlegheita (gjennom by-nc-sa-lisensen av materialet vi produserer sjølv) det vi har fått stønad for å produsere, blir ståande igjen som ulven som freistar å blåse ned forlagshusa og ruinere valfridomen.

At forlaga ikkje ser at dette er ein marknad for dei (minimum 40% av midla blir brukt på eksterne produsentar, i realiteten meir) er ein ting — dei får no heller gå sin seige død i møte uvitande om at andre bransjar med dei same innstillingane døyr som fluger rundt dei. Men at skulefolk (lærarar, UF, Elevorganisasjonen) ikkje ser at dette opnar for eit mangfald av innfallsvinklar, ressursar og læremiddel i ein situasjon der læremiddela skal vere gratis for elevane, er for meg vanskeleg å forstå.

Mykje det same gjeld denne delingsarenaen. Skal ein utvikle digital kompetanse, og det skal ein, gjer ein ikkje det gjennom å lese om det i ei bok gjeven ut av W. Nygaard, like lite som ein blir from og frelst av å drikke altervin. Ein må endre praksisar, og kome seg ut der det skjer, og der det skjer, altså skriving og lesing i dag, er i stor grad (om enn ikkje berre) i digitale medium. Folk etablerer heildigitale skrive- og lesevanar, tekstsjangrar oppstår som ikkje kan tenkjast på papir, aviser og mediehus reorienterer seg mot nettet, og musikk og film blir konsumert der. Gutenberg-galaksens kontroll over det publiserte og spørsmålet om forfattarskap er kraftig utfordra i digitale nettverksmedium, og det gjev ikkje lenger meining å bruke dei same omgrepa som før for å skildre kva skriving, lesing, forfattarskap og tekst er: Gamle omgrep og praksisar må redefinerast i møte med det nye.

Dette er erkjenningar ein gjer i teorien og freistar å føre inn i skulen gjennom læreplanar og styringsdokument, så kvifor skal ein ikkje gjere det i praksisane våre? Kvifor insisterer vi på den trygge skrivebordsskuffa (som i ny drakt er læringsplattformar som it’s learning) som alle tekstars og skuleoppgåvers endelege mål, når resten av verda beveger seg ut i eit nokså flytande medium for tekst der ein klypper, limar, deltar, deler, tilpassar og gjenskapar? Her handlar det, for å sitere NDLAs prosjektleiar Øivind Høines, ikkje om å dyrke det friksjonsfrie, som vi så trygt og godt gjer i eksisterande kunnskapsparadigme, men om å etablere rom for det kontrollert friksjonsfylte.

Kombinasjonen redaksjonelt kontrollert læreverk og delingsarena som svar på det rommet for kunnskapar, deling, publisering og samarbeid som mange i skuleverket saknar, er ei byrjing på å kome i møte dei krava til digital literacy vi ser samfunnet stiller, og som læreplanane forpliktar oss til å ta alvorleg. Eg ser ikkje at verken forlaga eller Utdanningsforbundet har dette perspektivet i noen av innvendingane dei har mot NDLA. Særleg skuffar Utdanningsforbundet her, der dei overser dei skulepolitiske perspektiva med utspela sine, og reduserer si eiga rolle til ein nærsynt grevling av eit lønnspolitikkdyr.

ndla, skule, utdanningsforbundet deling, ndla, utdanningsforbundet