Digital literacy

Med kortare og dermed ujamne mellomrom dukkar innvendingane mot nynorsken som skriftspråksnorm opp i ulike artiklar og bloggpostar, og no når lærarane har fått sin superkanal, bloggen, har dei bokmålsentusiastiske og skrivelystne norsklærarane òg fått ein krakk å rope frå. Det vil seie, det er feil å kalle nynorskuvillige norsklærarar for bokmålsentusiastar, for det handlar ikkje lenger om tilhøyrigheit verken sosialt, estetisk eller lingvistisk til det eine eller det andre, ingen kamp mellom bonde og adel, by og land, snakk dialekt og skriv nynorsk — no handlar det heile om økonomi. Dette gjer det ikkje mindre interessant for dei av oss som har ein lingvist i oss:

Leif kjem med eitt av dei siste utbrota mot nynorsk frå norsklærarhald på bloggen sin, der han hevdar han har til gode å møte ein norsklærar som talar varmt for obligatorisk sidemålsundervising i skulen – eg går ut frå at ein her mest av alt snakkar om nynorsken som sidemål.

Det blir retta ulik skyts mot nynorsken her, men det mest interessante synest eg er sjølve argumentet og koss det heng eller ikkje heng saman med den som kjem med argumentet: Vi bør av økonomiske (tid, merksemd og sjølvsagt pengar) grunnar revurdere nynorsken som obligatorisk sidemål. Det er i hovudsak argumentet, underbygd av påstandar som at nynorsken ikkje har kulturell eller praktisk signifikans for folk flest (noe eg for øvrig meiner er ein påstand det vil vere svært vanskeleg å forsvare). Det interessante er at dette argumentet, som i seg sjølv er langt frå nytt, no er blitt heilt mainstream blant dei ein skulle tru hadde eit anna syn på språk som utelukkande eit verktøy for så effektiv overlevering av meining som muleg (som jo sjølvsagt er ein av fleire eigenskapar med språk, men høgst problematisk åleine), altså filologane.

Eg høyrer jo desse argumenta frå blårussen rett som det er, og det finst mange variantar av ein slik røyrmodell for språk. Men fleire av dei store språkfilosofiske erkjenningane handlar vel nettopp om det problematiske ved å redusere språket til noe så enkelt som dette, der ein stadig drøftar språkets rolle i å konstituere verkelegheita(/-ene) vi (trur vi) omgjev oss med, altså ikkje som eit apparat for å dytte rundt objektive meiningar. Å røske språket, anten det no er talt, skrive, dansa eller formidla på andre måtar, ut av den sosiale, materielle og historiske situasjonen det både har blitt konstruert i og bidrar til å konstruere, er altså ei grov forenkling som ikkje tener spørsmålet om nynorsk eller ikkje som obligatorisk sidemål i det heile, eller nokre andre spørsmål om språk, for den del.

Dette rører ved eit anna punkt eg har nemnt over, nemleg kor dette skytset kjem frå. Det lèt altså til, skal ein døme ut frå dette blogginnlegget og fleire av tilsvara, at det no blant språkvitarar er heilt uproblematisk å redusere emnet språk til ein post på eit budsjett som handlar om pluss og minus, kjøp og sal, fort eller seint, effektivt eller ikkje, på lik linje med andre postar i skuleverda som handlar om innkjøp av sparepærer eller ikkje, olje- eller vannbasert fyring, eitt tørk eller to når du er på do, osv. Eg forstår at Siv Jensen trur at ein sparar tid og blir effektive i bokmål av å kutte nynorsk, men at dette no er godkjent argumentasjon blant filologar, skjøner eg ikkje. Eller er eg ekstremt naiv her, og har gått glipp av eit syn på språk blant landets norsklærarar som endeleg får piple fram? (Eg snakkar ikkje om frustrasjonen ved rettebøra og alle formene ein må forhalde seg til i nynorsk, det er eit heilt anna spørsmål.)

Denne forenklinga av verkelegheita blir for meg dobbelt gale når ein veit at mange ungdommar i ein prosess som handlar om å bli sosialisert inn i akademiske tenkjemåtar og ideal, i sin fullt ut forståelege hormonelle latskap og si evige jakt på enklare vegar ut av ulike uføre ein opplever å hamne i i skulekvardagen, grip ei kvar forenkling av denne sorten som gutane blant dei ville ha gripe to nakne jentebryst. Eg synest det er betimeleg å problematisere, men ein står seg ikkje verken i klasserommet eller andre rom som den som strippar diskusjonen for kompleksitet, for det er nok av krefter både i andre fagmiljø i skuleverket og i andre delar av samfunnet som gjer nettopp det. Heile bølgja av New Public Management-idiotar som har skylt innover det offentlege dei siste tiåra, mellom anna.

Konsekvensen er då at elevar i utgangspunktet aldri vil få høve til å kjenne på noe som helst anna enn dårlege vibbar andsynes nynorsk både som prosa- og skjønnlitteraturspråk, gjerne med unnatak av dei som synest nynorsk kling så fint når ein les dikt. Å ikkje søkje balanse og nyansar blir då noe i nærleiken av uansvarleg, når ein i ein svært gylden posisjon robbar dei reelle sjansane fleire av ungdommane vil ha for å sjå på språk gjennom andre briller enn blårussens. Det er faktisk mange elevar som har heilt andre syn på både språk og nynorsk enn det ein gjerne kan bli leia til å tru i slike diskusjonar, og kva sjanse har dei når lærarane heng over dei og fortel dei kor skrekkeleg teit det er å sløse vekk tid på spynorsk?

Men lat meg då stå fram, sidan Leif meiner det er så få av oss, som ein tidlegare lærar i vgs. som alltid har meint at elevar skal ha obligatorisk opplæring i sidemål, anten det no er bokmål eller nynorsk. Dette tyder ikkje at eg finn det uproblematisk å legitimere nynorsken slik ein gjer det i språkhistoria (embetsmann mot bondetamp), eller at eg ikkje synest ein godt kan endre både på rammer, vurderingsformer, tilgang til hjelpemiddel (som Nyno, til dømes), eller beint fram språkimmanente forhold som både lærarar og elevar slit med. Men dette er av prinsippielt andre motiv enn dei økonomiske, og dermed ein heilt annan diskusjon.

No skal det tilføyast at eg veit godt at Leif ikkje meiner å forenkle på denne måten, noe han også presiserer i eit eige tilsvar. Men sidan hansken er kasta, tar eg gjerne duellen.

literacy, nynorsk, språk literacy, nynorsk, språk

I kveld går turen til Oslo, der vi skal ha eit par dagar med NDLA-arbeid på dagtid (og der eg skal prøve å bruke ettermiddag og kveld på strukturert artikkelskriving. Yeah, right). Nytt batteri i den etterkvart tilårskomne Mac Book-en og mobilt breidband frå Telenor skal borge for tett kontakt med The Matrix når eg måtte ønskje.

Ein del av arbeidet for tida vil handle om det som før blei kalla “lag 2″ i NDLA, men som no blir kalla delingsarenaen, av strategiske og pedagogiske årsaker. Delingsarenaen blir testimplementert i månadane som kjem, før tanken er å lansere det som ein del av NDLA. For dei uinnvigde: Lag 1 i NDLA er det som du finn og vil finne her, altså redaksjonelt utarbeidd/godkjend lærestoff presentert i eit nokså tradisjonelt lærebokformat. Det vil seie: Informasjonselementa (bileta, tekstane, oppgåvene, filmane, etc.) er lagra/organiserte slik at det er relativt enkelt å lage fleire vegar inn i stoffet. Det er til dømes interessant å kunne søke på alle oppgåvene som er laga på taksonominivå X, som handlar om emne Y og som er berekna på gruppearbeid over ei veke på det aktuelle klassetrinnet. Dette er det reint teknisk lagt opp til. Dette gjeld altså “lag 1,” det nokså tradisjonelt orienterte lærestoffet.

Rosina i NDLA-pølsa (ein metafor eg ser det er vanskeleg å få noe godt ut av) er etter mitt skjønn delingsarenaen. Her er det meininga å skape rom for å jobbe med ulike typar tekst, informasjon, tilnærmingar og metodar på nett, og hale det som skjer i klasserom og på arbeidsrom ut i den verkelege verda fylt av ekte folk. Elevane i skulen er i ferd med å danne og utdanne seg sjølv i dei teknologiane for lesing og skriving som no siv inn og overtar mange av rollene eldre tekstteknologiar har hatt, medan skulen så langt har halde på den hemmelege tekstkulturen sin: Ingen skal sjå teksten anna enn ein lærar, absolutt ingen skal bruke han vidare, og det meste du gjer skal du gjere i full einsemd. Stikk motsett av koss vi jobbar med tekst og informasjon i den verkelege verda, med andre ord. Ein viktig del av denne hemmelege kulturen er sjølvsagt behovet for kontroll, i eit regime der alle elevar i utganspunktet er truande til å bryte denne kontrakten av einsemd gjennom juks, altså det som for resten av levetida deira blir kalla samarbeid og kjeldebruk.

Delingsarenaen er då meint som eit forsøk på å opne opp skuletekstane mot resten av verda, eller å kople desse storleikane. Elevane har med desse digitale tekstteknologiane ikkje berre kraftige reiskaper til å tolke og sortere verda for seg sjølv som ein del av sin eigen tanketeknologi, men dei har fått høve til å bringe sine eigne tankar ut, mulegheiter til å skape og påverke — både ei innoverretting og ei utoverretting i tankeverksemda si ved hjelp av desse literacy-teknologiane. Dersom målet med skrive- og leseopplæring, eller danning i det heile, er å ruste elevane til å bli kritiske og deltakande menneske som kan nytte kunnskapane sine til å gjere verda betre, kan ein etter mitt skjønn ikkje late vere å utnytte akkurat dette potensialet (for det er trass alt berre eit potensiale) i digital teknologi. Ein kan heller ikkje late danninga i desse skriveromma vere opp til elevane sjølv, som tekstkulturar som heile tida befinn seg under skulens radar. Vi treng både skriverom og språk for å snakke om dette, men har eigentleg i skulen ingen av delane.

Her er sjølvsagt fullt av skjær i sjøen. Er det i det heile muleg å tenkje seg at fenomen som har vokse fram som sjølvmotiverte aktivitetar (tagging, folksonomi (til dømes rating av artiklar), deling) kan takast inn i skulen, eller blir det berre nok eit forsøk på å skulifisere ein kultur som høyrer til andre stader? Kor interessant er det eigentleg å blogge når det er norskleksa til neste veke? I tillegg er jussen i det å leggje ut elevarbeid ei utfordring. Alle er i delingsarenaen knytt opp mot sin eigen identitet, og ingen kan vere anonyme. Elevane er verna av personopplysingslova, og mykje av det vi ser av sjølvmotvert skriving på nett inneheld så myke sensitiv informasjon at det blir vanskeleg å leggje dette ut som skulearbeid, ope og ikkje-anonymt. Ei anna utfordring er å formidle desse ideane til dei som skal bruke dette i skulen. Dette kan vere svært vanskeleg, når ein her opererer med ulike kunnskapsideal og når språket og termane mellom dei ulike tradisjonane er inkommensurable. Det liknar mykje på førestellinga om ulike paradigme, dette.

Eg trur uansett ikkje på å prøve å lage Facebook for skulen, men å vere heilt tydeleg og klår på at dette er skule. Likevel trur eg at det går an å vere like tydeleg på å formidle at skulen er ein del av verda utanfor klasserommet, og at utdanning ikkje er fråkobla verda. Å samarbeide på tvers av studieprogram og fylkesgrenser om ein fagleg wiki vil såleis (som eitt av fleire døme) kunne vere ein aktivitet som reelt har ein funksjon for elevane, både som prosess og produkt, og som ikkje er adskilt frå idear, metodar og teknologiar utanfor skulen, men ein del av ein heilskap. Ein vil sjølvsagt aldri kunne skape den same entusiasmen rundt tekstane på denne arenaen som eleven har rundt sin eigen blogg eller i dei situasjonane dei chattar med vener på ettermiddagen, men det er heller ikkje naudsynt, viss ein greier å skape meiningsfylte arbeidssituasjonar og synleg- og levandegjere dei overordna måla ved det å gå på skule i det heile. Og å ta høgde for vandalisme og andre slagsider av det å kaste seg ut på nettet på denne måten er ein del av heile dette digitale danningsbiletet — kvifor ikkje lære å forhalde seg til ulike nivå av dette i skulen?

Eg er usikker på om ein delingsarena som dette vil kunne bidra til dette, men eg er i alle høve sikker på at dei hemmelege tekstane og haldningane til elevar som suspekte personar ein har behov for å sperre inne og kontrollere ikkje er vegen å gå.

literacy, ndla, norskfaget, skule deling, lesekunne, literacy, ndla, skule, web 2.0

Det er mykje om testing av leseferdigheiter i mediene for tida, og vi har dei seinare åra brydd oss svært mykje om dei dårlege plasseringane norsk skule får internasjonalt, til dømes gjennom PISA-testane. Testing av leseferdigheitene har i det heile ein svær plass i eit tekstsamfunn som vårt, av forståelege årsaker: Lesetestar gjev oss informasjon som blir brukt i politiske strategiar på eit overnasjonalt nivå, dei dannar utgangspunktet for tiltak på nasjonalt nivå, vi lagar testar som er meint å kunne seie noe om stoda på lokalt nivå, og skulen brukar lesetestar for å kunne måle lesekunna til ein elev på individnivå.

Kan hende like vesentleg er ein lesetest eitt eller anna institusjonelt og opinionsdannande uttrykk for kva det vil seie å lese, kva lesing er og bør vere. Spør du eit menneske om han eller ho er eit lesande menneske, vil svaret vedkommande gjev mest sannsynleg vere forma av kva vedkomande har opplevd gjennom mange år i eit system som held oppe lesing som noe bestemt, noe du gjer på ein bestemt måte og gjerne til bestemte tider med bestemte artefaktar, og som kan testast og evaluerast — fangast inn — på bestemte måtar. Ofte er dette knytt til artefakten, det fysiske mediet, bok slik vi kjenner boka i akademia både som fagbok og skjønnlitterær bok. Blant folk, ikkje nødvendigvis medvite men som følgje av opplæringa vi som samfunn har gjeve gjennom absolutt alle relevante kanalar, er det å vere eit lesande menneske dermed i særleg grad knytt til boka.

Parallelt med dette må ein kunne seie at tekstomgrepet har vakse seg ut over dei tydingane det gjerne har hatt for oss filologar med didaktiske siktemål, der ein no erkjenner at verda blir både formidla og oppfatta gjennom tekst i utvida forstand (kodar, bilete, lydar), og at ein altså via tekst lærer å kjenne både seg sjølv og alt rundt oss. Dette fokuset på tekst og måling av lesekunnskapar handlar altså ikkje berre til dømes om morsmålsfaglege problemstillingar, men om sjølve føresetnadene for å kunne delta i samfunnet på ein god måte i alle samanhengar: Lesing er ein av dei første og viktigaste nøklane du treng for å kome inn i samfunnet vårt, og denne erkjenninga sprenger tradisjonelle faggrenser: Å lese handlar i dette perspektivet om demokrati og deltaking, om å kunne utvikle deg sjølv om dine mulegheiter, om å kunne rekne, flørte, skrive overlappsrapportar på jobb og lappar til 8-åringen på kjøleskåpet, osb.

I dette perspektivet seier det seg sjølv at det er svært viktig at det vi måler i lesetestane er faktiske lesekunnskapar. Viss ikkje vil vi leggje feil strategiar, og potensielt bruke mykje ressursar på noe som ikkje gjev uttelling. Viss eitt av måla med leseopplæringa til dømes er nasjonaløkonomisk, altså eit ledd i å utdanne kreative og skapande menneske som i løpet av livet sitt kan yte til sitt eige og fellesskapets beste, må vi vere visse på at vi veit nok om det vi held på med til at vi med tryggheit peikar i dei rette retningane. Likeeins viss eitt anna mål er på individnivå: Skal leseopplæringa gje ein person tryggleik og setje han eller ho i stand til å delta i samfunnet og medbestemme over sitt eige liv, då må vi vite at det synet vi har på tekst og koss vi fører eit menneske inn i eit tekstsamfunn er heilt rett. Eller: Vi må vite at vi fører han eller ho inn i det/dei rette tekstsamfunnet/a. Eller ein gong til: Vi må vere samde om kva omgrepet tekstsamfunn rommar.

Over til sjølve lesetestane. Eg yter dei nok ingen rettferdigheit når eg grupperer dei alle under eitt, og eg begår jamvel kan hende grove feil slik, men her er nokre prinsippielle ting som kan seiast uansett. Eg trur for det første at desse lesetestane, som eg var inne på i andre avsnitt over, er eitt av instrumenta som formidlar ut til verda kva lesing faktisk er. Slik sett er lesetesten eit teikn, ei ytring: Lesing er lik det vi her måler. Vidare trur eg at mykje og mange lèt seg fange av dette, meir eller mindre utan vidare. Det vil altså seie at ein stoppar resonnementet kring lesing og samfunnsnytte med desse refleksjonane kring lesing, og jobbar seg utover frå dette utgangspunktet. 

Dette trur eg er ei av årsakene til at vår eigen kunnskapsminister, Solhjell, kan uttalle følgjande, i eit sitat frå Dagsavisen der han snakkar om ITUs nylaga test av IKT-kompetanse:

Jeg har ambisjoner om å innføre nasjonale prøver, men det er mer komplisert å lage en prøve som faktisk fanger opp elevens reelle ferdigheter i IKT, enn for eksempel en prøve i lesing. Den må holde høy kvalitet.

No speler det etter mitt skjønn ei underordna rolle om Solhjell faktisk har sagt dette akkurat slik, det viktigaste her er at eg trur dette er eit syn på lesing som mange har, og som eg har antyda over: Lesing er eit relativt enkelt og uproblematisk område som ein lett kan teste, gjerne knytt til det (kognitivt orienterte) paradigmet i leseforskinga som handlar om avkoding av ordbilete. Det er jo berre å få folk til å sitje i ro og lese ein tekst, og så forstår dei teksten eller ikkje? Og har Solhjell faktisk sagt det slik, noe eg fryktar, er det heile litt verre enn eg hadde trudd.

Kva kan då vere feil med eit slikt syn på lesing? Eg kan byrje med å anta at vi alle vil vere samde i dei heilt overordna måla for leseopplæring i samfunnet vårt — altså som nemnt over eitt eller anna i retning av at ein gjennom lesing opnar for deltaking i samfunnet og personleg utvikling, tilgang til verda rundt deg som er knytt til forståing av tekst, teikn, kodar. Dette må tyde at lesekompetansen vi treng strekk seg langt ut over den du treng for å navigere i tekstkorpusen i eit hefte eller ei bok: Du treng å forstå kodane, normene, hensiktane og verdiane som leisagar den bestemte (gjerne verbale) teksten i den bestemte situasjonen, og du treng i tillegg å kjenne til mulegheitene og begrensingane i mediet som målber bodskapen du skal forstå. Alt dette (og meir til) avgjer forståinga di og mulegheitene til å handle vidare, til å delta i samfunnet rundt deg.

Å setje opp rare skiljer, som Solhjell gjer i utsegna over, mellom “reelle ferdigheiter i IKT” og “lesing,” er derfor symptomatisk på eit akk så vanleg, men innsnevra syn på kva lesing er. Det er slike syn på lesing som fører til at 16 år gamle Ronny, som ikkje utstår romanar men speler nettspel, diskuterer cheats på norske og amerikanske nettsider og mekking på diverse diskusjonsforum på (normalisert) bokmål og dialekt alt ettersom, ikkje ser på seg sjølv som lesar, medan Lise, som les Julia og romantiske bøker vil påstå at ho elsker å lese. Skulen har fortalt dei det, og skulesystemets evalueringsmetodar har ropt det etter dei sidan dei var 6. Det er også i dette komplekset vi finn (det moralske) legitimeringsgrunnlaget for at mora til den 12-13-årige Kvitt eller dobbelt-deltakaren i Narnia-serien kan slå armen rundt sonen sin og uttale stolt at han Even, han kan forsvinne i 6 timar ein dag, og då finn vi han på rommet med nasa i ei Narnia-bok. Byt ut “Narnia-bok” med “WoW” og du har PP-tenesta på telefonen dagen etter. 

Det er vidare i dette leseparadigmet forlaga kan få lov til å drive rein og uforfalska marknadsføring i skulen inn mot eit segment som andre stader i samfunnet har lovpålagt vern mot reklame, ungane altså, gjennom føretak som Leselystaksjonen, ei rein bestillingsbrosjyre frå dei tradisjonelle forlaga, med Norli i spissen. (Sjå diskusjonen på Eiriks blogg om dette.) Bøker har altså fleire moralske plussverdiar heftande ved seg, ser det ut til, medan skjermen har tilsvarande minusverdiar. Dette kan underbyggjast på fleire måtar, mellom anna ved å sitere frå brosjyra til leselystaksjonen Gi rom for lesing (03-07), der digitale tekstar blir skildra som tekstar som er “berekna på rask gjennomlesing”, som er “utan kvalitetssikring,” og som ein nyttar til å “søkje etter bøker på biblioteket,” der ein altså finn kjeldene til eigentleg, rett og sann lesing. 

Den rette og sanne lesinga i denne verda kan vidare problematiserast i eit kjønssperspektiv. I førre veke sto to stolte kvinnelege lærarar på ein av skulane i distriktet fram i Stavanger Aftenblad som vinnarane av dei nasjonale leseprøvane, med klassen sin på landstoppen. Nokre dagar seinare, i laurdagens Aftenposten, kom det fram at klassar med mannlege lærarar gjer det signifikant dårlegare i desse testane enn klassar med kvinnelege lærarar. No er tolkinga av desse faktorane overlatt Senter for økonomisk forskning i Trondheim (SØF), men ein kan likevel spørje seg om dette ikkje er ein del av det same biletet vi ser i resten av skulen, der skulens norsktekstar ofte er jentetekstar. Eg ville i alle høve følgt denne linja eit stykke på veg — leitar du (som SØF antydar i Aftenposten) etter årsakene med utgangspunkt i ein hypotese som seier at mannen er eit karrieredyr som er uinteressert i skuleting, har du i det same andedraget godkjent skulen som ein jenteskule. 

Du har altså ikkje lesing her og bruk av IKT der, begge delar inngår i fleire små og store felt av ulike semiotiske kodar, praksisar, tradisjonar og materielle medium, i ulike situasjonar i kvardagen — ulike diskursar. Og til det overordna målet for lesekunne: Kan hende den oppskatta akademiske (lesetest-) diskursen, den som inneheld alle dei teksttypane, artefaktane og situasjonane vi dusjar ungane med når dei skal testast og evaluerast, ikkje ein gong er ein av dei viktigaste tekstdiskursane for folk flest? Kva om vi lærer dei strategiar for tekstmeistring dei ikkje har bruk for, og som beint fram kan skade dei for resten av livet? Kva om vi skremmer dei frå å oppdage klassikarane som 25-åringar samstundes som at vi innprentar i dei at dei ikkje kan føre ein logisk tanke fram til ein konklusjon på Den Rette Måten? Og kva med lesestrategiane og teksttypane som har oppstått i digitale medium sidan ultimo 2000, som ikkje kan tenkjast på papir, og som har ført til ein enorm tekstproduksjon blant skuleelevar og studentar langt under radaren til skular og akademia, av di vi ikkje har omgrep for å handsame dei ulike aspekta ved slike tekstpraksisar?

Skal testinga ha ein verdi, må langt fleire dimensjonar i det å bruke tekst testast, og dersom det skal kunne gjennomførast, ser eg ikkje anna enn at ein må redefinere og tenkje på nytt heile feltet. Viss ikkje, må ein endre både namn og status på dei noverande lesetestane, og justere effektane og strategiane i kjølvatnet av testane deretter. Å tru at ein måler lesekunne slik ein har halde på til no, derimot, er det einaste eg er nokså sikker på ikkje gjev oss svara på kva lesing er og koss vi bør føre ungar inn i ulike tekstverder.

Dette er ikkje ei problematisering som har oppstått i og med digitale medium, men dagens digitale lese- og skriverom gjer i alle høve problemstillinga hylande openberr.

lesing, literacy evaluering, lesing, literacy